Późnogotycka architektura świecka na Pomorzu u progu czasów nowożytnych

Praca poświęcona została analizie przemian późnogotyckiej architektury świeckiej na Pomorzu w latach około 1470–1570. Na podstawie badań poszczególnych fundacji ukazano, że proces modernizacji architektury nie miał charakteru jednostronnego ani wyłącznie „importowanego” z zewnątrz. Inicjatorami zmian byli zarówno książęta z dynastii Gryfitów – zwłaszcza Bogusław X, Barnim IX i Filip I – jak również przedstawiciele możnowładztwa (między innymi kanclerz Jobst von Dewitz) i bogatego patrycjatu miejskiego (kupiecko-bankierska rodzina Loitzów). Wspólnym mianownikiem ich działań była potrzeba reprezentacji i manifestacji statusu poprzez architekturę. Wykształcony w Heidelbergu książę Filip I należał do grona fundatorów szczególnie świadomych artystycznie – gromadził wzory i projekty rezydencji aktywnie uczestnicząc w kształtowaniu ich koncepcji architektonicznych. Jednym z najbardziej charakterystycznych motywów pomorskiej architektury świeckiej tego okresu była dekoracja maswerkowa szczytów i elewacji – motyw o genezie saskiej, twórczo przekształcony w lokalną odmianę późnego gotyku ceglanego. W efekcie współdziałania różnych środowisk Pomorze wykształciło oryginalny regionalny wariant architektury przełomu średniowiecza i renesansu, stanowiący jeden z najciekawszych przykładów przenikania tradycji gotyckiej i nowożytnej.

The thesis analyzes the transformation of late Gothic secular architecture in Pomerania between approximately 1470 and 1570. The research findings indicate that the process of architectural modernization was not one-sided or purely imported from outside. These results are based on an analysis of individual centers and patronage foundations. The impetus for these changes emanated from multiple sources, including the dukes of the Griffin dynasty, particularly Bogislaw X, Barnim IX, and Philip I, as well as members of the local nobility, such as Chancellor Jobst von Dewitz, and the affluent urban patriciate, exemplified by the prominent merchant-banker Loitz family. A unifying factor among these endeavors was the pursuit of social prestige and representation through architectural means. Duke Philip I, educated in Heidelberg, belonged to a group of patrons particularly aware of artistic values. He collected architectural drawings and designs for residences and actively participated in shaping their architectural concepts. One of the most distinctive features of Pomeranian secular architecture during this period was the blind tracery decoration of gables and facades – a motif of Saxon origin that was creatively transformed within the local version of Late Brick Gothic. Through collaboration between various social and artistic circles, Pomerania developed an original regional architectural style at the threshold between the Middle Ages and the Renaissance, one of the most compelling examples of the coexistence and interpenetration of Gothic and early modern tradition.