Pojęcie ideologii jako pojęcie krytyczne

Artykuł problematyzuje znaczenie pojęcia ideologii dla nauk społecznych. Choć samo pojęcie zostało zarzucone dawno temu na rzecz terminów bardziej „neutralnych”, powróciło w drugiej połowie dwudziestego wieku do nauk społecznych dzięki marksizmowi i psychoanalizie. W artykule prezentuję koncepcję Louisa Althussera, którego ujęcie zjawisk ideologicznych przesuwa je z dziedziny badań nad błędami poznawczymi i manipulacją, w stronę teorii uspołecznienia. W artykule pokrótce omawiam źródła psychoanalityczne tej koncepcji i wskazuję na tradycję socjologiczną, w której można odnaleźć podobne pojęcia i problemy. Na przykładzie empirycznym pokazane zostaną konsekwencje teorii Althussera dla rozumienia ideologii, a na przykładzie teorii Slavoja Žižka – możliwości wyjścia z pewnych impasów tej teorii. W podsumowaniu powraca pytanie o istotność pojęcia ideologii dla nauk społecznych.