La traduction est queer. Les influences de la traduction des textes queers anglais sur les langues d’arrivée. Le cas du français et du polonais

Praca analizuje wpływ przekładu queerowych tekstów literackich na kształtowanie języka queerowego w języku polskim oraz francuskim, na przykładzie powieści „Detransition, Baby” autorstwa Torrey Peters oraz „Felix Ever After” Kacena Callendera i ich tłumaczeń. Punktem wyjścia jest założenie, że teksty queerowe – jako nienormatywne i zawierające elementy nieprzetłumaczalne – stawiają opór strategiom neutralizującym, zmuszając tłumaczy do poszukiwania innowacyjnych rozwiązań językowych. Przekład staje się tu procesem negocjacji między lokalnymi normami a globalnym dyskursem queerowym oraz narzędziem transformacji języka. W części teoretycznej omówiono rozwój teorii queer, historię ruchów emancypacyjnych w USA, Polsce i Francji, a także ramy studiów tłumaczenia queerowego wywodzących się z feministycznej refleksji nad przekładem. Zaprezentowano również modele tłumaczeń queerowych, pozwalające uchwycić podejście tłumaczek i tłumaczy do przekładu tekstów zawierających nienormatywne elementy. Analiza porównawcza ukazuje istotne różnice między polszczyzną a francuszczyzną. Język polski, dzięki elastyczności słowotwórczej i wysokiej morfologicznej podatności, łatwiej integruje neologizmy oraz nowatorskie formy związane z płcią. Przekłady Agi Zano i Agnieszki Brodzik ujawniają otwartość na queerowanie języka i poszerzanie jego norm. Język francuski, silniej zinstytucjonalizowany, w analizie wykazał większy opór wobec queerowych innowacji. Porównanie kontekstów pozwala zauważyć odmienne modele reagowania na nienormatywność: w Polsce transformacja po 1989 roku sprzyjała szybkiemu przyswajaniu i modyfikacji queerowej leksyki, czego skutki widać obecnie, podczas gdy francuski uniwersalizm obywatelski spowalnia jej integrację i zachowuje pewien dystans wobec anglojęzycznych pojęć. Róznice pozwalają wnioskować, że adaptacja angloamerykańskich pojęć jest więc procesem negocjacji polityczno-kulturowej, a przekład queerowy jawi się w tym kontekście jako działanie performatywne – kwestionujące obecne i współtworzące nowe sposoby mówienia o płci, tożsamości i nienormatywej podmiotowości. Rola tłumaczek i tłumaczy jest kluczowa w poszerzaniu zasobów leksykalnych języków oraz w zwiększaniu widzialności osób queerowych w kulturze docelowej, czyniąc z przekładu istotne miejsce językowej i społecznej zmiany.

This study analyzes the impact of queer literary translations on the development of queer language in Polish and French, using the novels “Detransition, Baby” by Torrey Peters and “Felix Ever After” by Kacen Callender and their translations as examples. The starting point is the assumption that queer texts – as non-normative and containing untranslatable elements – resist neutralizing strategies, forcing translators to seek innovative linguistic solutions. Translation here becomes a process of negotiation between local norms and global queer discourse, as well as a tool for language transformation. The theoretical part discusses the development of queer theory, the history of emancipation movements in the US, Poland, and France, and the framework of queer translation studies derived from feminist reflection on translation. Models of queer translation are also presented, enabling for the examination of translators' approaches to texts containing non-normative elements. A comparative analysis reveals significant differences between Polish and French. Due to its flexibility in word formation and high morphological susceptibility, Polish more easily integrates neologisms and innovative forms related to gender. The translations by Aga Zano and Agnieszka Brodzik reveal an openness to queering language and expanding its norms. More institutionalized French showed greater resistance to queer innovations in the analysis. A comparison of contexts reveals different models of responding to non-normativity: in Poland, the transformation after 1989 favored the rapid assimilation and modification of queer vocabulary, with effects now visible, while French civic universalism slows its integration and maintains a certain distance from English-language concepts. These differences suggest that the adaptation of Anglo-American concepts is a process of political and cultural negotiation, and queer translation appears in this context as a performative act – questioning current ways of talking about gender, identity, and non-normative subjectivity and co-creating new ones. The role of translators is crucial for expanding the lexical resources of languages and increasing the visibility of queer people in the target culture, making translation an essential site of linguistic and social change.

Cette étude analyse l'impact des traductions littéraires queeres sur le développement du langage queer en polonais et en français, en prenant comme exemples les romans « Detransition, Baby » de Torrey Peters et « Felix Ever After » de Kacen Callender, ainsi que leurs traductions. Le point de départ est l'hypothèse selon laquelle les textes queers – en tant que non normatifs et contenant des éléments intraduisibles – résistent aux stratégies de neutralisation, obligeant les traductrices et les traducteurs à rechercher des solutions linguistiques innovantes. La traduction devient ici un processus de négociation entre les normes locales et le discours queer mondial, ainsi qu'un outil de transformation linguistique. La partie théorique aborde le développement de la théorie queere, l'histoire des mouvements d'émancipation aux États-Unis, en Pologne et en France, ainsi que le cadre des études de traduction queere issues de la réflexion féministe sur la traduction. Des modèles de traduction queere sont également présentés, qui permettent d'examiner les approches des traductrices et des traducteurs face à des textes contenant des éléments non normatifs. Une analyse comparative révèle des différences significatives entre le polonais et le français. En raison de sa flexibilité dans la formation des mots et de sa grande flexibilité morphologique, le polonais intègre plus facilement les néologismes et les formes innovantes liées au genre. Les traductions d'Aga Zano et d'Agnieszka Brodzik révèlent une ouverture à la queerisation du langage et à l'élargissement de ses normes. Le français, plus institutionnalisé, a montré une plus grande résistance aux innovations queeres dans l'analyse. Une comparaison des contextes révèle différents modèles de réponse à la non-normativité : en Pologne, la transformation après 1989 a favorisé l'assimilation et la modification rapides du vocabulaire queer, dont les effets sont désormais visibles, tandis que l'universalisme républicain français ralentit son intégration et maintient une certaine distance par rapport aux concepts anglophones. Ces différences suggèrent que l'adaptation des concepts anglo-américains est un processus de négociation politique et culturelle, et la traduction queere apparaît dans ce contexte comme une pratique performatif – remettant en question les façons actuelles de parler du genre, de l'identité et de la subjectivité non normative et en co-créant de nouvelles. Le rôle des traductrices et traducteurs est crucial pour élargir les ressources lexicales des langues et accroître la visibilité des personnes queeres dans la culture cible, la traduction étant un lieu essentiel de changement linguistique et social.