Błędy poznawcze w postępowaniu karnym - analiza porównawcza wybranych procesów o czary i współczesnych niesłusznych skazań

Praca poświęcona jest problematyce błędów poznawczych w postępowaniu karnym, analizowanych w ujęciu porównawczym na przykładach historycznych procesów o czary oraz współczesnych przypadków niesłusznych skazań. Celem pracy było ustalenie, w jaki sposób określone mechanizmy poznawcze wpływają na ocenę materiału dowodowego, interpretację informacji oraz podejmowanie decyzji procesowych przez organy ścigania i wymiar sprawiedliwości. W pracy zastosowano metodę jakościowej analizy studiów przypadków o charakterze porównawczym. Analizie poddano pięć historycznych procesów o czary oraz pięć współczesnych spraw dotyczących niesłusznych skazań. Materiał badawczy obejmował historyczne akta procesowe, orzecznictwo sądowe, dokumentację procesową, literaturę przedmiotu oraz materiały prasowe i reportaże śledcze. Przeprowadzona analiza wykazała, że zarówno w historycznych, jak i współczesnych postępowaniach występowały podobne mechanizmy prowadzące do błędnych decyzji procesowych. Szczególne znaczenie miały zjawiska takie jak widzenie tunelowe, efekt potwierdzenia, efekt halo, zakotwiczenie oraz stereotypizacja oskarżonych. Mechanizmy te wpływały na sposób interpretowania dowodów, utrwalanie określonych hipotez śledczych oraz marginalizowanie informacji podważających dominującą wersję wydarzeń. Uzyskane wyniki wskazują, że rozwój współczesnych gwarancji proceduralnych nie eliminuje całkowicie ryzyka zniekształceń poznawczych w postępowaniu karnym. Praca podkreśla znaczenie świadomości psychologicznych mechanizmów podejmowania decyzji oraz potrzebę stosowania rozwiązań ograniczających ryzyko utrwalania błędnych hipotez śledczych.

This thesis examines the issue of cognitive biases in criminal proceedings through a comparative analysis of historical witch trials and modern cases of wrongful convictions. The aim of this study was to determine how specific cognitive mechanisms influence the evaluation of evidence, the interpretation of information, and procedural decision-making by law enforcement authorities and the judiciary.

The research was conducted using a qualitative comparative case study method. The analysis encompassed five historical witch trials and five contemporary wrongful conviction cases. The research material consisted of historical trial records, judicial decisions, procedural documentation, academic literature, as well as press materials and investigative reports.

The analysis demonstrated that similar mechanisms leading to erroneous judicial decisions occurred in both historical and contemporary proceedings. It was found that phenomena such as tunnel vision, confirmation bias, the halo effect, anchoring, and the stereotyping of defendants were of particular significance. These mechanisms influenced the interpretation of evidence, reinforced specific investigative hypotheses, and marginalized information that challenged the dominant version of events.

The results indicate that the development of modern procedural safeguards does not entirely eliminate the risk of cognitive distortions in criminal proceedings. This thesis highlights the importance of awareness regarding psychological decision-making mechanisms and emphasizes the need to implement measures aimed at reducing the risk of reinforcing flawed investigative hypotheses.