Une polémique autour du langage inclusif en France : analyse rhétorique de textes choisis

Sreszczenie Poniższa praca jest poświęcona analizie retorycznej dwóch tekstów, które dotyczą reakcji na wprowadzenie języka inkluzywnego we Francji: „Déclaration sur l'écriture dite inclusive” opublikowanego przez Akademię Francuską w 2017 roku oraz listu otwartego nauczycieli i nauczycielek, którzy sprzeciwiają się regule, iż męski rodzaj ma pierwszeństwo przed żeńskim. Celem pracy jest zbadanie jakich środków retorycznych używają autorzy obu tekstów by przekonać audytorium do swojej racji. W analizie wykorzystano pojęcia zaczerpnięte z retoryki (m.in. logos, etos, patos) i poświęcono szczególną uwagę figurom stylistycznym: metaforze, hiperboli, pytaniu retorycznym, anaforze i gradacji. Z analizy wynikało, że Akademia ucieka się do użycia patosu, przyjmując alarmistyczny ton i opierając argumentację na swoim etosie jako instytucji o sporym autorytecie we Francji. Z kolei tekst opublikowany przez grono nauczycielskie uciekło się to argumentacji opartej o logos, podając przykłady z praktyki pedagogicznej i nawiązania do historii języka. Wnioskując z analizy, język inkluzywny we Francji jest przedmiotem debaty o charakterze językoznawczym, ale również ideologicznym, społecznym i politycznym. Różnice w doborze środków retorycznych wskazują na różnice w sposobie dotarcia do audytorium, między konserwatywną ochroną norm języka a chęcią do zmiany i uczynienia języka dostępnym i reprezentacyjnym dla wszystkich. Praca podkreśla, że retoryka odgrywa kluczową rolę nie tylko w wyrażaniu, ale także w kształtowaniu stanowisk ideologicznych w debacie społecznej.

Summary

The following paper is devoted to a rhetorical analysis of two texts concerning the reaction to the introduction of inclusive language in France: '‘Déclaration sur l'écriture dite inclusive’ published by the French Academy in 2017 and an open letter from teachers who oppose the rule that the masculine gender takes precedence over the feminine. The aim of the paper is to examine the rhetorical devices used by the authors of both texts to convince their audience of their point of view. The analysis uses concepts drawn from rhetoric (including logos, ethos and pathos) and pays particular attention to stylistic devices: metaphor, hyperbole, rhetorical question, anaphora and gradation. The analysis showed that the Academy resorts to the use of pathos, adopting an alarmist tone and basing its argumentation on its ethos as an institution with considerable authority in France. In turn, the test published by the teaching staff resorted to argumentation based on logos, giving examples from pedagogical practice and reference to the history of language. The analysis suggests that inclusive language in France is the subject of a debate that is linguistic in nature, but also ideological, social and political. The differences in the choice of rhetorical devices indicate differences in the way of reaching the audience, between conservative protection of language norms and the desire to change and make language accessible and representative for all. The work emphasises that rhetoric plays a key role not only in expressing but also in shaping ideological positions in social debate.

Résumé Ce travail est consacré à l’analyse rhétorique de deux textes qui traitent la réaction à l’introduction de la langue inclusive en France: la „Déclaration sur l’écriture dite inclusive” publiée par l'Académie française en 2017 et la lettre ouverte des enseignants et enseignantes qui s’opposent à la règle que le masculin emporte sur le feminin. L’Objectif de ce travail est d’examiner les moyens rhétoriques utilisés par les auteurs et autrices des deux textes pour convaincre leur auditoire. L’analyse utilise des concepts tirés de la rhétorique (notamment le logos, ethos et pathos) et accorde une attention particulière aux figures de style: métaphore, hyperbole, question rhétorique, anaphore, gradation. L’analyse a montré que l'Académie recours au pathos, adoptant un ton alarmiste et fondant son argumentation sur son ethos en tant qu’institution jouissant d’une grande autorité en France. En revanche, le texte publié par le groupe d'enseignants et enseignates a recouru à une argumentation fondée sur le logos, donnant des exemples tirés de la pratique pédagogique et faisant référence à l’histoire de la langue. D'après cette analyse, le langage inclusif en France fait l’objet d’un débat linguistique, mais aussi idéologique, social et politique. Les différences dans le choix des moyens rhétoriques indiquent des divergences dans la manière d'atteindre le public, entre la protection conservatrice des normes linguistiques et la volonté de changer et de rendre la langue accessible et représentative pour tous. Ce travail souligne que la rhétorique joue un rôle clé non seulement dans l’expression, mais aussi dans la fonction des positions idéologiques dans le débat social.