Portret Żyda w siedemnastowiecznej i osiemnastowiecznej memuarystyce mieszczańskiej na podstawie źródeł: Silva rerum (1648–1665) Marcina Golińskiego, Efemeros czyli Diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656–1672 Bazylego Rudomicza i Chronografia albo Dziejopis żywiecki Andrzeja Komonieckiego

W pracy magisterskiej analizowałem portret Żyda ukazany w siedemnasto- i osiemnastowiecznych kronikach mieszczańskich Marcina Golińskiego (1608-1673), Bazylego Rudomicza (1620-1672) i Andrzeja Komonieckiego (1658-1729). Prezentowałem spojrzenie na społeczność żydowską nie tylko oczami memuarystów, a jednocześnie włodarzy miast, ale i pozostałych mieszkańców podkrakowskiego Kazimierza, Zamościa i Żywca. Interpretację źródeł poprzedziłem rozdziałem poświęconym krótkiej historii Żydów na ziemiach polskich, z akcentem na czasy nowożytne. W rozdziale drugim („Zydow wydac nie możemy”), w oparciu o fragmenty (lata 1648-1653) „Silva rerum (1648-1665)” przedstawiłem opinie kazimierzanina i wieloletniego rajcy Marcina Golińskiego na temat Żydów. Rozdział trzeci („Oby Niebianie sprawili, by Żydzi i z Polski byli wypędzeni”) poświęciłem na analizę kwestii żydowskiej ukazanej w dwutomowym dziele: „Efemeros czyli Diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656-1672” autorstwa Bazylego Rudomicza – profesora Akademii Zamojskiej. W rozdziale czwartym („Przeklęte niedowiarstwo, nieprzyjaciele Krzyża Świętego i wiary świętej katolickiej, Żydzi”) prześledziłem podejście do Żydów wójta Andrzeja Komonieckiego, twórcy kroniki „Chronografia albo Dziejopis żywiecki”. W ostatniej, piątej części zestawiłem i przeanalizowałem podobieństwa i różnice w opiniach trzech kronikarzy na temat starozakonnych w ich miastach. Interpretując notatki memuarystów, szukałem odpowiedzi na ważne zagadnienia badawcze, tj. jak układały się stosunki polsko-żydowskie w miastach, co je determinowało – sytuacja gospodarcza czy wyznanie, jaki stosunek mieli do Żydów sami diaryści i czy na ich opinię wpływały stereotypy i ksenofobia, czy raczej potrafili zachować obiektywizm i kronikarską rzetelność, jak do Żydów odnosił się kler miejski i czy były jakieś płaszczyzny porozumienia chrześcijan z wyznawcami religii mojżeszowej. Wszystkie analizowane przeze mnie kroniki okazały się bezcennym źródłem do badania mentalności mieszczan nowożytnych, zwłaszcza zaś kwestii ówczesnych stosunków sąsiedzkich z Żydami. Portretując bowiem starozakonnych w oparciu o narrację diarystów, doszedłem do wniosku, że wzajemne relacje chrześcijańsko-żydowskie nigdy nie były jednoznaczne: wyłącznie czarne czy tylko białe, ale prezentowały różne odcienie szarości. Ludność hebrajska żyła i pracowała obok społeczności katolickiej, często zaspokajając jej potrzeby, ciesząc się względnym spokojem i przywilejami, ale ze strony sąsiadów nie brakowało także postaw wrogich, oskarżeń czy nawet tumultów.

In my master's thesis, I analysed the portrait of Jews depicted in the 17th- and 18th-century bourgeois chronicles of Marcin Goliński (1608-1673), Bazyli Rudomicz (1620-1672) and Andrzej Komoniecki (1658-1729). I presented a view of the Jewish community not only through the eyes of memoirists and city authorities, but also through the eyes of other residents of Kazimierz near Krakow, Zamość and Żywiec. I preceded my interpretation of the sources with a chapter devoted to a brief history of Jews in Poland, with an emphasis on the early modern period. In the second chapter “We cannot expel the Jews” (“Zydow wydac nie mozemy”), based on excerpts (1648-1653) from “Silva rerum (1648-1665)”, I presented the opinions of Marcin Goliński, a long-time councillor from Kazimierz, on the Jews. The third chapter “May the Heavenly Ones cause the Jews to be expelled from Poland” (“Oby Niebianie sprawili, by Żydzi i z Polski byli wypędzeni”) is devoted to an analysis of the Jewish question as presented in the two-volume work “Ephemeros, or Private Diary Written in Zamość in the Years 1656-1672” (“Efemeros czyli Diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656-1672”) by Bazyl Rudomicz, a professor at the Zamość Academy. In the fourth chapter „Cursed unbelief, enemies of the Holy Cross and the Holy Catholic Faith, Jews” (“Przeklęte niedowiarstwo, nieprzyjaciele Krzyża Świętego i wiary świętej katolickiej, Żydzi”), I traced the attitude towards Jews of Andrzej Komoniecki, the creator of the chronicle “Chronography or The History of Żywiec” (“Chronografia albo Dziejopis żywiecki”). In the last, fifth part, I compared and analysed the similarities and differences in the opinions of three chroniclers on the subject of Jews in their towns. Interpreting the memoirs, I sought answers to important research issues, i.e. what were Polish-Jewish relations like in the towns, what determined them – the economic situation or religion, what was the attitude of the diarists towards Jews and whether their opinions were influenced by stereotypes and xenophobia, or whether they were able to remain objective, how the town clergy treated Jews, and whether there were any areas of agreement between Christians and followers of the Jewish faith. All analysed chronicles proved to be an invaluable source for studying the mentality of modern townspeople, especially the issue of neighbourly relations with Jews at that time. By portraying the Jews based on the narratives of diarists, I came to the conclusion that Christian-Jewish relations were never black and white, but presented various shades of grey. The Hebrew population lived and worked alongside the Catholic community, often meeting its needs, enjoying relative peace and privileges, but there was also no shortage of hostile attitudes, accusations and even riots on the part of their neighbours.