Uwarunkowanie postaw merytokratycznych. Współczesna Polska w perspektywie porównawczej

W socjologii postawy merytokratyczne są definiowane jako ogólne przekonania, iż wykształcenie powinno określać osobiste nagrody ekonomiczne. W każdym społeczeństwie istnieje pewna liczba zadań do wykonania. Jedne z nich są względnie łatwe, inne są skomplikowane i wymagają większej inteligencji, treningu. Zgodnie z funkcjonalną teorią stratyfikacji nierówna dystrybucja nagród społecznych takich jak: dochód, prestiż, władza jest konieczna, aby zachęcić ludzi do obejmowania bardziej skomplikowanych prac, które wymagają wielu lat edukacji i treningu. Davis i Moore wierzą, iż nagrody przypisane do poszczególnych prac odzwierciedlają ich ważność dla społeczeństwa. W pracy doktorskiej analizuję wpływ zarówno zmiennych indywidualnych jak i wskaźników poziomu krajowego na postawy merytokratyczne. Moja główna hipoteza odnosi się do kluczowej zmiennej poziomu indywidualnego i stwierdza, iż wykształcenie respondenta ma pozytywny wpływ na postawy merytokratyczne. Jednostki z wyższymi osiągnięciami edukacyjnymi powinny mieć silne poglądy promerytokratyczne, ponieważ merytokracja leży w ich interesie. Teoria modernizacji wskazuje, iż osoby żyjące w krajach z wyższym poziomem merytokracji w społeczeństwie są bardziej promerytokratyczne niż osoby żyjące w krajach z niższym poziomem merytokracji. W moich analizach porównawczych korzystam z dwóch zbiorów danych: polskiego badania panelowego POLPAN oraz Europejskiego Sondażu Społecznego (ESS). Włączyłam do moich analiz kraje postkomunistyczne takie jak: Bułgaria, Czechy, Estonia, Węgry, Łotwa, Litwa, Polska, Słowacja, Słowenia, Rumunia, Rosja, Ukraina oraz tradycyjne kapitalistyczne kraje jak: Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Niemcy, Irlandia, Holandia, Portugalia, Hiszpania, Szwecja, Szwajcaria i Wielka Brytania. Analizy danych POLPAN wskazują na wzrost postaw promerytokratycznych w Polsce w okresie transformacji systemowej. Ten wzrost był szybki w pierwszej fazie radykalnej zmiany społecznej (1988-1993) i raczej wolny w kolejnych dekadach. W 2008 roku Duńczycy byli najbardziej promerytokratyczni (średnia punktów IPM – Indeksu Postawy Merytokratycznej 12,54). Najmniejsze poparcie dla merytokracji było na Węgrzech (8,05). Polska ze średnim wynikiem 10,30 była na 13 pozycji spośród 25 krajów. Wyniki modeli regresji wskazują, iż w każdym kraju występuje tendencja, iż im wyższy poziom wykształcenia, tym silniejszy poziom poparcia dla merytokratycznej dystrybucji dochodu. Jednakże siła tej tendencji różni się między krajami – jest silniejsza w krajach postkomunistycznych (najsilniejsza w Polsce) niż w krajach kapitalistycznych. Wyniki analiz hierarchicznego modelowania liniowego (HLM) na danych obejmujących ponad 40 000 osób z 25 krajów wskazują, iż wpływ wykształcenia jednostki na postawy merytokratyczne jest znaczący, ale to płeć respondenta jest najważniejszym wskaźnikiem. W każdym kraju kobiety są bardziej antymerytokratyczne niż mężczyźni. Średni wynik Indeksu Postawy Merytokratycznej różni się od -0,81 w Szwecji do -0,08 na Węgrzech, a zatem różnica pomiędzy średnim wynikiem dla kobiet i mężczyzn w Polsce -0,66 jest raczej wysoka. Społeczeństwa różnią się poziomem, w jakim merytokracja jest osiągnięta. W moich analizach używam metody alokacji merytokratycznej, która opiera się na dwuzmiennowym rozkładzie wykształcenia i pozycji respondenta mierzonej na skali dochodu lub skali prestiżu. W rozdziale 5 przedstawiam wyniki alokacji merytokratycznej w Polsce w: 1988, 1993, 1998, 2003 oraz 2008 r. (dane POLPAN). Poziom współczynnika M mierzony na skali prestiżu jest bardzo stabilny w polskim społeczeństwie w okresie dwóch dekad. Wyniki dla skali wynagrodzenia materialnego wskazują na spadek merytokracji. W 2008 r. Czechy były najbardziej merytokratycznym krajem (0,86), a Wielka Brytania i Szwecja najmniej merytokratycznymi (0,56) – dane ESS. W Polsce wartość M (poziom merytokracji) był również wysoki (0,70). Wcześniejsze badania wskazały na silny związek między poziomem merytokracji w społeczeństwie i postawami promerytokratycznymi. W moich analizach ta tendencja jest również pozytywna, ale nieistotna statystycznie. Odkryłam, iż w 2008 r. na początku światowego kryzysu finansowego to stopa bezrobocia w kraju była najważniejszym determinantem spośród zmiennych poziomu krajowego poparcia dla merytokracji. Ta zależność była negatywna. Poparcie dla merytokracji było niższe w krajach z wysoką stopą bezrobocia. Jest to istotne ustalenie w sytuacji, gdy w niektórych krajach takich jak: Hiszpania, Litwa, Łotwa stopa bezrobocia wzrosła dramatycznie do 18-20 %. Osobiste doświadczenie bycia bezrobotnym ma również znaczący wpływ na postawy merytokratyczne. Ludzie, którzy mieli przerwy w karierze zawodowej byli bardziej antymerytokratyczni niż osoby ze stabilną sytuacją zawodową. Te dwie kategorie respondentów różnią się w swoich opiniach na temat bezrobotnych i opieki społecznej. Respondenci bez przerw w karierze są promerytokratyczni, ale oni również oceniają bezrobotnych jako „leniwych ludzi, którzy tak naprawdę nie starają się znaleźć pracy”. Można spodziewać się, iż ten konflikt, czy też napięcie będzie silne w czasie recesji w Europie. Nawet jeśli wyższe wykształcenie nie jest ochroną przed utratą pracy, osobiste doświadczenie, czy nawet obawa przed byciem bezrobotnym (wysoka stopa bezrobocia w kraju) będą określały merytokratyczne postawy w Polsce i w Europie.

In sociology meritocratic attitudes are defined as general beliefs that education should determine personal economic outcomes. In any society, a number of tasks must be accomplished. Some tasks are relatively simple, and other tasks are complicated and require more intelligence or training. According to functional theory of stratification the unequal distribution of social rewards such as: income, prestige and power is necessary to encourage people to take on more complicated work that required many years of education and training. Davis and Moore believe that rewards attached to a particular job reflect its importance to society. 
In my PhD thesis I analyze both individual and country-level indicators of meritocratic attitudes. My main hypothesis refers to the crucial individual level variable and states that respondent’s education has a positive impact on meritocratic attitude. Individuals with high educational attainment are expected to have strong meritocractic beliefs because meritocracy is in their best interest. Modernization theory implies that persons living in countries with a high degree of societal meritocracy are more promeritocratic than people living in countries with low degree of societal meritocracy. In my comparative analysis I use two big datasets: Polish panel survey POLPAN and European Social Survey (ESS). I include post-communist countries like:  Bulgaria, Czech Republic, Estonia, Hungary, Latvia, Lithuania, Poland, Slovakia, Slovenia, Romania, Russia, Ukraine and traditional capitalist countries like: Belgium, Denmark, Finland, France, Germany, Ireland, Netherlands, Norway, Portugal, Spain, Sweden, Switzerland,  United Kingdom.
Analysis of POLPAN data shows the rise of promeritocratic attitudes in Poland in the period of post-communist transformation. This increase was fast in the early phase of this radical social change (1988-1993) and rather slow in next decades. In 2008 people living in Denmark were the most promeritocratic (the mean points of IPM – Meritocratic Attitutde’s Index 12,54). The lowest support for meritocracy was in Hungary (8,05). Poland with average score 10,30 was on the 13th position among 25 countries. Results of regression models show that within each country, there is tendency that the higher the level of education the stronger is the level of support for a meritocratic distribution of income. However the strength of this tendency varies among countries – it is stronger in post-communist countries (the strongest in Poland) than in capitalist countries. Results of the Hierarchical Linear Modeling (HLM) analysis on a data including more than 40 000 persons from 25 countries indicate that the impact of individual’s education on meritocractic attitudes is significant but respondent’s sex is the most important indicator. In every country women are more antimeritocratic than men. The Index of Meritocratic Attitude’s average score differs from -0,81 in Sweden to -0,08 in Hungary so the difference between average score for women and men in Poland -0,66 is  rather high.
Societies differ in the degree to which meritocracy is achieved. In my analysis I use method of meritocratic allocation which is based on the bivariate distribution of respondent’s education and position measured on income scale or prestige scale. In chapter 5 I show the results of meritocratic allocation in Poland in: 1988, 1993, 1998, 2003 and 2008 (POLPAN data). The degree of M measured on prestige scale is very stable in polish society in period of two decades. The results for income scale shows decrease of societal meritocracy. In 2008 Czech Republic was the most meritocratic country (0,86) and Great Britain and Sweden were the less meritocratic (0,56) – (ESS data).  In Poland the value of M (degree of meritocracy) was also high (0,70). 
The past research has identified strong relationship between societal meritocracy and promeritocratic attitudes. In my analysis this tendency is also positive but not statistically significant. I discovered that in 2008 at the beginning of global finance crisis the unemployment rate was the most important country-level determinant of support for meritocracy. This relationship was negative. The support for meritocracy was lower in countries with higher unemployment rate. There is an important finding in the situation when in some countries like: Spain, Lithuania and Latvia the unemployment rate increased dramatically to 18-20%. The personal experience of being unemployed has also significant impact on meritocratic attitudes. People who had career interruptions were more antimeritocratic than people with stable employment status.  These two categories of respondents differ in their opinion about the unemployed and the social benefits. Respondents without career interruptions are promeritocratic but they are also judging the unemployed as “lazy people who don’t really try to find a job”. One can expect that this conflict or tension will be strong during the recession in Europe. If even higher education isn’t a safeguard against loss of the work, the personal experience or even the fear of being unemployed (high unemployment rate in the country) will determine meritocratic attitudes in Poland and Europe.