Ten obraz ma potencjał: wartościowanie przyszłości na rynku sztuki współczesnej

Niniejsza rozprawa doktorska zajmuje się wartościowaniem przyszłości na rynku sztuki współczesnej. Głównym założeniem tej pracy jest teza, że dzieła sztuki są coraz wyraźniej wartościowane nie ze względu na to, czym są, lecz na to, czym dopiero mogą się stać. Praca lokuje się na przecięciu socjologii ekonomicznej i socjologii sztuki, podejmując dyskusję z dotychczasową literaturą opisującą procesy wartościowania, ekonomię jednostkowości i społeczne wytwarzanie sztuki. Badania opierają się na programie francuskiej socjologii pragmatycznej, rozwijanej przez Luca Boltanskiego i jego współpracowników. Materiał empiryczny stanowi zestaw danych zgromadzonych w latach 2020–2024, obejmujący 73 wywiady z uczestnikami rynku sztuki, 26 obserwacji w przestrzeniach, gdzie dochodziło do wartościowania dzieł oraz 86 przewidywań dotyczących przyszłości rynku sztuki. Badania realizowano przede wszystkim w Polsce i Stanach Zjednoczonych, z dodatkowymi obserwacjami w innych krajach europejskich. Rozprawa ma formę cyklu pięciu powiązanych tematycznie publikacji: 1. Tuszko, F. (2021). Ubogacanie: Socjologia pragmatyczna o źródłach wartości towarów w kapitalizmie. Przegląd Socjologiczny, 70(2). 2. Tuszko F. (2025). Wartościując potencjał: Ocena i kontrola przyszłej wartości dzieł sztuki współczesnej. Studia Socjologiczne, 2(257). (Artykuł zaakceptowany; przewidywana data publikacji – czerwiec 2025) 3. Tuszko, F. (2021). Why COVID-19 Will Not Change the Global Art Market. Arts, 10(3). 4. Tuszko, F., Lewicki, M. (2022). Oswajanie płynności. O relacji między materialnością a wartością dzieł sztuki na przykładzie polskich aukcji NFT. Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej, 34. (wersja polskojęzyczna); Tuszko, F., Lewicki, M. (2022). Taming Liquidity: The Relation between Materiality and the Value of Artworks on the Example of Polish NFT Auctions. Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej, 34. (wersja anglojęzyczna) 5. Tuszko F. (2025). Untested Market Prices: How Auction Houses and Galleries Seek Control over Artwork Valuation. European Journal of Sociology. (Artykuł w procesie wydawniczym na etapie recenzji) W pierwszym artykule udowadniam, że dwie dominujące struktury wartościowania sztuki współczesnej – forma kolekcji i forma aktywów – opierają się na ocenie przyszłości. Drugi artykuł analizuje, jak wartościowanie przyszłości manifestuje się w praktykach i uzasadnieniach uczestników rynku, wykazując, że różnice widoczne na poziomie uzasadnień zanikają na poziomie praktyk i urządzeń organizujących wartościowanie. Trzeci artykuł bada reakcje rynku na wzrost niepewności wywołany pandemią COVID-19, ukazując tendencję uczestników do konserwowania istniejącego porządku wartości. Czwarty artykuł, współautorski, analizuje paradoks, w którym cyfrowe obiegi sztuki (NFT), choć zwiększają transparencję cenową i ułatwiają autentykację, osłabiają kontrolę instytucji nad wartościowaniem. Piąty artykuł demonstruje, jak domy aukcyjne i galerie celowo ograniczają testy wartości wiążące dzieła z cenami, by zachować wyższy wpływ na procesy wartościowania.

This doctoral dissertation explores the valuation of future in the contemporary art market. The main thesis of the work is that artworks are increasingly valued not for what they are, but for what they may become. The dissertation is situated at the intersection of economic sociology and sociology of art, engaging with existing literature on valuation processes, the economy of singularities, and the social production of art. The research is based on the program of French pragmatic sociology, developed by Luc Boltanski and his collaborators. The empirical material consists of data collected in the years 2020-2024 and includes 73 interviews with art market participants, 26 observations in spaces where artworks were valued, and 86 predictions about the future of the art market. The research was conducted primarily in Poland and the United States, with additional observations in other European countries. The dissertation takes the form of a series of five thematically related publications: 1. Tuszko, F. (2021). Ubogacanie: Socjologia pragmatyczna o źródłach wartości towarów w kapitalizmie. Przegląd Socjologiczny, 70(2). 2. Tuszko F. (2025). Wartościując potencjał: Ocena i kontrola przyszłej wartości dzieł sztuki współczesnej. Studia Socjologiczne, 2(257). (Article accepted; expected publication date June 2025) 3. Tuszko, F. (2021). Why COVID-19 Will Not Change the Global Art Market. Arts, 10(3). 4. Tuszko, F., Lewicki, M. (2022). Oswajanie płynności. O relacji między materialnością a wartością dzieł sztuki na przykładzie polskich aukcji NFT. Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej, 34. (Polish version); Tuszko, F., Lewicki, M. (2022). Taming Liquidity: The Relation between Materiality and the Value of Artworks on the Example of Polish NFT Auctions. Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej, 34. (English version) 5. Tuszko F. (2025). Untested Market Prices: How Auction Houses and Galleries Seek Control over Artwork Valuation. European Journal of Sociology. (In review) In the first article, I identify that the two dominant structures for valuing contemporary art - the collection form and the asset form - are based on assessing the future. The second article analyzes how the valuation of the future manifests in the practices and justifications of market participants, showing that differences visible at the level of justifications disappear at the level of practices and devices organizing valuation. The third article examines market reactions to increased uncertainty caused by the COVID-19 pandemic, revealing participants' tendency to preserve the existing order of values. The fourth article, co-authored, analyzes the paradox in which digital art circuits (NFTs), while increasing price transparency and facilitating authentication, weaken institutional control over valuation. The fifth article demonstrates how auction houses and galleries deliberately limit the tests linking artworks to prices in order to maintain greater control over valuation processes. The dissertation contributes to the understanding of the social production of art, challenging the widespread belief that the market poses a threat to the uniqueness of artworks. The research shows that although the market has become the dominant structure through which artists' creations are recognized as artworks, this does not lead to the disappearance of the aura of artworks. Paradoxically, contemporary capitalism has developed mechanisms that maintain and enhance singularity – not to protect it, but to exploit it more effectively. The valorization of uniqueness is at the center of today's art market, and futureoriented valuation softens the traditionally assumed tension between art and market.