Nella rete del determinismo: potere narrativo e responsabilità etica tra Granica di Zofia Nałkowska e Dei bambini non si sa niente di Simona Vinci

Niniejsza praca przedstawia analizę porównawczą Granicy Zofii Nałkowskiej oraz Dei bambini non si sa niente Simony Vinci – dwóch powieści odległych pod względem kontekstu historycznego, języka i tradycji literackiej, lecz połączonych refleksją nad granicami autonomii jednostki. Punktem wyjścia jest operacyjna definicja determinizmu, rozumianego nie jako fatalizm ani całkowite zaprzeczenie wolności, lecz jako uwarunkowanie: sieć czynników społecznych, rodzinnych, cielesnych, emocjonalnych i językowych, które wpływają na działania bohaterów oraz komplikują ocenę ich odpowiedzialności.

W przypadku Granicy analiza ukazuje, w jaki sposób upadek Zenona Ziembiewicza zostaje przedstawiony jako możliwy do zrozumienia dzięki retrospekcji, zewnętrznemu osądowi, pozycji społecznej bohatera oraz stosowanemu przez niego językowi samousprawiedliwienia. Powieść Nałkowskiej konstruuje analityczną i moralną formę determinizmu, w której odpowiedzialność jednostki nie zostaje zniesiona, lecz jest rozpatrywana w odniesieniu do uwarunkowań rodzinnych, społecznych i symbolicznych, które umożliwiają jej zaistnienie.

W Dei bambini non si sa niente uwarunkowanie przybiera natomiast formę bardziej niejednoznaczną i fragmentaryczną. Vinci przedstawia dzieciństwo jako przestrzeń kształtowaną przez cielesność, milczenie, presję grupy oraz niemożność pełnego nazwania doświadczenia. Odpowiedzialność bohaterów nie znika, pozostaje jednak trudna do sformułowania za pomocą moralnych kategorii właściwych światu dorosłych.

Poprzez analizę czasu narracyjnego, fokalizacji, języka, cielesności i przestrzeni praca wykazuje, że uwikłanie jednostki może nabierać w literaturze szerszego znaczenia. Zmienia się nie tylko rodzaj przedstawionych uwarunkowań, lecz przede wszystkim aparat narracyjny, który czyni je widocznymi, możliwymi do interpretacji i podlegającymi ocenie. W tym ujęciu determinizm nie jest wyłącznie tematem analizowanych powieści, ale również efektem wytwarzanym przez ich formę narracyjną.

This thesis presents a comparative analysis of Zofia Nałkowska’s Granica and Simona Vinci’s Dei bambini non si sa niente, two novels that differ in their historical context, language, and literary tradition, yet share a reflection on the limits of individual autonomy. The study adopts an operational definition of determinism, understood not as fatalism or the absolute denial of freedom, but as conditioning: a network of social, familial, bodily, emotional, and linguistic forces that shape the characters’ actions and complicate the assessment of their responsibility.

In the case of Granica, the analysis demonstrates how Zenon Ziembiewicz’s downfall is made comprehensible through retrospection, external judgement, the protagonist’s social position, and his language of self-justification. Nałkowska’s novel constructs an analytical and moral form of determinism in which individual responsibility is not eliminated but examined in relation to the familial, social, and symbolic conditions that make it possible.

In Dei bambini non si sa niente, by contrast, conditioning assumes a more ambiguous and fragmented form. Vinci portrays childhood as a space shaped by the body, silence, group pressure, and the inability to fully articulate experience. The characters’ responsibility does not disappear, but it remains difficult to formulate within the moral categories of the adult world.

Through an analysis of narrative time, focalization, language, the body, and space, the thesis demonstrates that the individual’s entrapment may acquire a broader significance in literary narrative. What changes is not merely the type of conditioning represented, but above all the narrative apparatus that makes it visible, interpretable, and open to judgement. In this sense, determinism is not only a theme of the novels under examination, but also an effect produced by their narrative form.

La presente tesi propone un’analisi comparativa di Granica di Zofia Nałkowska e Dei bambini non si sa niente di Simona Vinci, due romanzi lontani per contesto storico, lingua e tradizione letteraria, ma accomunati da una riflessione sul limite dell’autonomia individuale. Il lavoro parte da una definizione operativa di determinismo, inteso non come fatalismo o negazione assoluta della libertà, ma come condizionamento: una rete di forze sociali, familiari, corporee, affettive e linguistiche che orientano le azioni dei personaggi e rendono più complessa la valutazione della responsabilità. Nel caso di Granica, l’analisi mostra come la caduta di Zenon Ziembiewicz venga resa leggibile attraverso la retrospezione, il giudizio esterno, la posizione sociale del protagonista e il suo linguaggio di autogiustificazione. Il romanzo di Nałkowska costruisce una forma di determinismo analitica e morale, in cui la responsabilità individuale non viene cancellata, ma ricondotta alle condizioni familiari, sociali e simboliche che la rendono possibile. In Dei bambini non si sa niente, invece, il condizionamento assume una forma più opaca e frammentaria. Vinci rappresenta l’infanzia come uno spazio attraversato dal corpo, dal silenzio, dalla pressione del gruppo e dall’impossibilità di nominare pienamente l’esperienza. La responsabilità dei personaggi non scompare, ma resta difficile da formulare secondo categorie morali adulte. Attraverso l’analisi del tempo narrativo, della focalizzazione, del linguaggio, del corpo e dello spazio, la tesi mostra che l’intrappolamento dell’individuo può assumere nella narrativa un valore più generale. Ciò che cambia non è soltanto il tipo di condizionamento rappresentato, ma soprattutto l’apparato narrativo che lo rende visibile, interpretabile e giudicabile. In questo senso, il determinismo non è solo un tema dei romanzi analizzati, ma anche un effetto prodotto dalla loro forma narrativa.