Przestępstwa z nienawiści - standard międzynarodowy a polskie prawo karne.

Przestępstwa z nienawiści stanowią szczególną kategorię czynów zabronionych. Mimo braku powszechnie przyjętej definicji przyjmuje się, że aby dane zachowanie określić tym mianem, musi ono spełnić dwa warunki – stanowić przestępstwo według prawa karnego danego państwa oraz być motywowane nienawistną postawą sprawcy wobec określonej cechy, którą określa się mianem cechy chronionej. Szczególny charakter tych przestępstw wynika przede wszystkim z rozległości ich skutków. Dotykają one bowiem nie tylko bezpośrednich pokrzywdzonych, ale ich konsekwencje widoczne są także na płaszczyźnie społecznej. W literaturze podnosi się także, że stanowić mogą one również zagrożenie dla prawidłowego funkcjonowania demokratycznego państwa prawnego. W wyniku indywidualnych uwarunkowań społecznych czy doświadczeń historycznych, poszczególne państwa co do zasady samodzielnie kształtują katalog przesłanek, na podstawie których przyznawana jest wzmocniona ochrona. Tym samym przyjmuje się, że dążenie do stworzenia jednej, uniwersalnej i międzynarodowo akceptowalnej definicji przestępstw z nienawiści nie jest pożądane, gdyż może nie uwzględniać autonomicznych względów krajowych. Podkreśla się przy tym jednak potrzebę wypracowania pewnych wspólnych ram tego zjawiska, co pozwoli na elastyczność jurysdykcyjną przy jednoczesnym zachowaniu tożsamego rdzenia rozumienia tej problematyki. Nieocenioną rolę w tym zakresie pełnią organizacje międzynarodowe, w tym Organizacja Narodów Zjednoczonych, Unia Europejska, Rada Europy czy Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Dzięki swoim działaniom kreują one bowiem standard prawny, który tworzy podstawy i inspirację dla kształtowania wewnętrznych regulacji ich państw członkowskich. Obecnie obowiązujące przepisy polskiego Kodeksu karnego dotyczące przestępstw motywowanych nienawiścią, były natomiast wielokrotnie poddawane krytyce. Na zbyt wąskie ujęcie cech chronionych zwracał uwagę chociażby Rzecznik Praw Obywatelskich. Potrzeba rozszerzenia polskiego katalogu przesłanek i dostosowania regulacji krajowych do międzynarodowego standardu, podnoszona była również w zaleceniach wyżej wymienionych organizacji. Głosy te, spowodowały dodanie do obowiązującej ustawy karnej uwzględnienia nienawistnej motywacji sprawcy, jako okoliczności obciążającej przy wymiarze kary (art. 53 § 2a pkt 6 k.k.). Na tym nie zakończono jednak prac legislacyjnych i w marcu 2025 r. uchwalona została Ustawa o zmianie ustawy – Kodeks karny, której jednym z założeń było rozszerzenie obecnego katalogu cech chronionych o przesłanki wieku, niepełnosprawności, płci oraz orientacji seksualnej. Warto jednak zaznaczyć, że mimo uchwalenia, zmiana ta nie weszła w życie. Prezydent RP powziął bowiem poważne wątpliwości, czy przyjęta ustawa nie stoi m.in. w sprzeczności z konstytucyjną wolnością słowa. Tym samym skorzystał z przysługującego mu uprawnienia i przed jej podpisaniem, zwrócił się z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie jej zgodności z Ustawą zasadniczą. Na dzień sporządzania niniejszej pracy, do wniosku nie zostały sporządzone żadne opinie prawne a rozprawa przed TK zaplanowana jest dopiero na 8 lipca 2025 r.