Etyka nikomachejska jako narzędzie. Późna recepcja na przykładzie etyki cnoty Alasdaira MacIntyre'a

Zamierzeniem autora opracowania jest przedstawienie Etyki nikomachejskiej Arystotelesa jako uniwersalnego filozoficznego narzędzia, nadal zachowującego swoją aktualność w rozważaniach nad moralnością, w odniesieniu do współczesnych koncepcji etycznych, szczególnie w kontekście etyki cnoty rozwijanej przez Alasdaira MacIntyre’a. Poddana analizie późna recepcja koncepcji Arystotelesa wskazuje, że oryginalna myśl Stagiryty jest nie tylko dziedzictwem przeszłości, lecz także stale żywym źródłem interpretacji i krytyki współczesnych problemów moralnych. We wstępie autor wprowadza czytelnika w tematykę pracy, przedstawiając ogólne założenia i cel opracowania, którym jest ukazanie aktualności arystotelesowskiej etyki cnoty w odniesieniu do współczesnych dylematów moralnych. Omówiono tam również w skrócie Etykę nikomachejską jako jeden z fundamentów etyki filozoficznej oraz zaprezentowano klasyczną koncepcję cnoty i jej znaczenie. Autor przedstawia także zarys metodologiczny i badawczy, podkreślając znaczenie odniesień do tradycji, wspólnoty oraz historycznego kontekstu etyki. W rozdziale pierwszym przedstawiona zostaje arystotelesowska koncepcja cnoty, ujęta jako trwała dyspozycja moralna prowadząca do eudajmonii — szczęścia rozumianego jako cel ostateczny i sens życia ludzkiego. Omówione zostają kluczowe pojęcia, takie jak „złoty środek”, phronesis (rozum praktyczny), a także teleologiczne ujęcie ludzkiego działania. Autor ukazuje również istotne relacje między Etyką a Polityką w myśli Arystotelesa, sugerując, że Etyka nikomachejska pełniła funkcję socjotechniczną, służąc kształtowaniu cnót obywatelskich u progu epoki hellenistycznej. W rozdziale omówiono także recepcję Arystotelesa w filozofii średniowiecznej (szczególnie u Tomasza z Akwinu), a następnie przeobrażenia i rozwój myśli arystotelesowskiej w epoce nowoczesnej i postmodernistycznej. Rozdział drugi poświęcony jest neotomizmowi, rozumianemu jako nurt filozoficzny odradzający klasyczną myśl arystotelesowsko-tomistyczną w kontekście kryzysu moralności nowoczesnej. Autor przedstawia ogólną charakterystykę neotomizmu oraz jego wpływ na odnowę zainteresowania Arystotelesem w XX wieku. Szczególne miejsce zajmuje postać Alasdaira MacIntyre’a, którego droga intelektualna — od marksizmu przez krytykę współczesnej moralności aż po neotomizm — obrazuje jego poszukiwanie źródeł etyki na gruncie tradycji i wspólnoty. W rozdziale omówiono główne tezy MacIntyre’a, m.in. krytykę liberalizmu moralnego, ideę cnót jako elementów praktyk wspólnotowych oraz rolę narracji i historii w kształtowaniu tożsamości moralnej.

W rozdziale trzecim autor przeprowadza pogłębioną analizę koncepcji MacIntyre’a w odniesieniu do Arystotelesa. Wskazuje podobieństwa i różnice, analizuje neotomistyczną interpretację Etyki nikomachejskiej, zwłaszcza w kontekście pojęcia telos oraz znaczenia historii i wspólnoty dla praktyk moralnych. Autor podkreśla, że MacIntyre zbudował alternatywną koncepcję etyki współczesnej, stanowiącą opozycję wobec indywidualistycznego paradygmatu nowoczesności. Pokazano również, w jaki sposób myśl MacIntyre’a wpłynęła na rozwój współczesnej etyki cnoty oraz jak była krytykowana i rozwijana w debatach postmodernistycznych. W zakończeniu autor syntetyzuje główne wnioski płynące z przeprowadzonych analiz, podkreślając aktualność arystotelesowskiej koncepcji cnoty oraz jej reinterpretacji przez MacIntyre’a. Zostaje wyrażona refleksja nad możliwymi kierunkami dalszych badań nad recepcją Etyki nikomachejskiej i jej zastosowaniem w kontekście współczesnych wyzwań etycznych, takich jak kryzys wspólnych wartości, upadek tradycji czy dezintegracja wspólnot. Wskazano również na potencjał tej tradycji w budowaniu alternatywy wobec relatywizmu moralnego i atomizacji społecznej, charakterystycznych dla współczesnej kultury neoliberalnej.

The author's intention is to present Aristotle's Nicomachean Ethics as a universal philosophical tool, still relevant in considering morality in relation to contemporary ethical concepts, particularly in the context of virtue ethics developed by Alasdair MacIntyre. The analysis of the late reception of Aristotle's concept indicates that the Stagirite's original thought is not only a legacy of the past but also a continuing source of interpretation and critique of contemporary moral issues. In the introduction, the author presents the reader to the work's subject matter, presenting the general assumptions and the aim of the work, which is to demonstrate the relevance of Aristotelian virtue ethics in relation to contemporary moral dilemmas. The Nicomachean Ethics is also briefly discussed as one of the foundations of philosophical ethics and presents the classical concept of virtue and its significance. The author also provides a methodological and research outline, emphasizing the importance of references to tradition, community, and the historical context of ethics. The first chapter presents Aristotle's concept of virtue, conceptualized as a lasting moral disposition leading to eudaimonia—happiness understood as the ultimate goal and meaning of human life. Key concepts such as the golden mean, phronesis (practical reason), and a teleological approach to human action are discussed. The author also demonstrates the significant relationship between Ethics and Politics in Aristotle's thought, suggesting that the Nicomachean Ethics served a sociotechnical function, serving to shape civic virtues at the dawn of the Hellenistic era. The chapter also discusses Aristotle's reception in medieval philosophy (particularly in Thomas Aquinas), and the subsequent transformations and development of Aristotelian thought in the modern and postmodern eras. The second chapter is devoted to Neo-Thomism, understood as a philosophical movement reviving classical Aristotelian-Thomistic thought in the context of the crisis of modern morality. The author presents a general overview of neo-Thomism and its influence on the renewed interest in Aristotle in the 20th century. Particular attention is given to Alasdair MacIntyre, whose intellectual journey—from Marxism through a critique of modern morality to neo-Thomism—illustrates his search for the sources of ethics within tradition and community. The chapter discusses MacIntyre's main theses, including his critique of moral liberalism, the idea of virtues as elements of communal practices, and the role of narrative and history in shaping moral identity. 6 In the third chapter, the author conducts an in-depth analysis of MacIntyre's conception in relation to Aristotle. He identifies similarities and differences and analyzes the neo-Thomist interpretation of the Nicomachean Ethics, particularly in the context of the concept of telos and the importance of history and community for moral practice. The author emphasizes that MacIntyre developed an alternative conception of contemporary ethics, one that opposes the individualistic paradigm of modernity. It also demonstrates how MacIntyre's thought influenced the development of contemporary virtue ethics and how it has been criticized and expanded upon in postmodern debates. In conclusion, the author synthesizes the main conclusions drawn from the analyses, emphasizing the relevance of the Aristotelian concept of virtue and MacIntyre's reinterpretation of it. The author reflects on possible directions for further research on the reception of the Nicomachean Ethics and its application in the context of contemporary ethical challenges, such as the crisis of shared values, the decline of tradition, and the disintegration of communities. The potential of this tradition in building an alternative to the moral relativism and social atomization characteristic of contemporary neoliberal culture is also highlighted.