Świat przedstawiony i koncepcja moralności jako elementy komunikacji w procesie budowania światów fikcjonalnych. Analiza twórczości Andrzeja Sapkowskiego i J.R.R. Tolkiena w kontekście kultury medialnej

Praca przedstawia analizę porównawczą światów fikcjonalnych i koncepcji moralności w twórczości Johna Ronalda Reuela Tolkiena oraz Andrzeja Sapkowskiego. Przyjęto, że konstrukcja uniwersum literackiego uczestniczy w komunikowaniu wartości, konfliktów i wzorców postępowania oraz wpływa na interpretację utworu. Celem pracy było ustalenie, w jaki sposób organizacja światów przedstawionych, systemy aksjologiczne i wybory bohaterów kształtują przekaz obu autorów. Uwzględniono także funkcjonowanie tych uniwersów w kulturze medialnej i ich kolejne reinterpretacje. Badanie miało charakter jakościowy i opierało się na analizie porównawczej. Materiał obejmował przede wszystkim Władcę Pierścieni i Silmarillion Tolkiena oraz Sagę o wiedźminie Sapkowskiego, a także biografie, wywiady, opracowania naukowe i wybrane adaptacje. Analizie poddano konstrukcję światów, organizację informacji, modele moralności, konflikty aksjologiczne i aktywność interpretacyjną odbiorcy. Konteksty historyczne, kulturowe i biograficzne wykorzystano do wyjaśnienia różnic między omawianymi uniwersami. Badanie wykazało, że Tolkien i Sapkowski odmiennie budują wiarygodność świata i komunikują wartości. Tolkien tworzy uporządkowane uniwersum zakorzenione w mitologii, chrześcijańskiej aksjologii i porządku metafizycznym, gdzie moralność ujawnia się poprzez wolne wybory, odpowiedzialność, pokusę i możliwość odkupienia. Sapkowski konstruuje świat fragmentaryczny, politycznie uwikłany i oparty na zmienności perspektyw, a przekaz aksjologiczny rozwija poprzez konflikt racji, rozdźwięk między zasadami a działaniem oraz decyzje podejmowane w warunkach przemocy i ograniczonej wiedzy. Oba uniwersa podejmują jednak pytania o wolność, odpowiedzialność i konsekwencje wyborów. Analiza potwierdziła, że świat fikcjonalny organizuje przekaz moralny i angażuje odbiorcę w interpretację przedstawionych wartości. Tolkien prowadzi czytelnika ku rozpoznaniu istniejącego porządku aksjologicznego, natomiast Sapkowski skłania do zestawiania sprzecznych racji i samodzielnej oceny decyzji bohaterów. Funkcjonowanie obu uniwersów w kulturze medialnej prowadzi do przekształcania hierarchii konfliktów, sposobu przedstawiania postaci i akcentów moralnych. Wśród kierunków dalszych badań wskazano recepcję adaptacji audiowizualnych, zastosowanie narzędzi etyki narracyjnej, antropologii literatury, teorii postkolonialnej i studiów nad mediami, a także porównanie twórczości Tolkiena i Sapkowskiego z pisarstwem G.R.R. Martina, Ursuli K. Le Guin oraz Philipa Pullmana. Wnioski potwierdzają, że fantasy umożliwia refleksję nad rzeczywistością, kulturą i systemami wartości.

The paper presents a comparative analysis of fictional worlds and concepts of morality in the works of John Ronald Reuel Tolkien and Andrzej Sapkowski. It is assumed that the construction of a literary universe participates in conveying values, conflicts, and patterns of behavior, and influences the interpretation of a work. The aim of the paper was to determine how the organization of depicted worlds, axiology systems, and the choices of characters shape the message of both authors. The functioning of these universes in media culture and their subsequent reinterpretations were also taken into account. The study was qualitative and based on comparative analysis. The material mainly included Tolkien's The Lord of the Rings and The Silmarillion, as well as Sapkowski's Witcher Saga, along with biographies, interviews, academic studies, and selected adaptations. The analysis looked at world-building, information organization, moral models, value conflicts, and audience interpretive activity. Historical, cultural, and biographical contexts were used to explain the differences between the universes discussed. The study showed that Tolkien and Sapkowski build the credibility of their worlds and convey values in different ways. Tolkien creates an orderly universe rooted in mythology, Christian values, and a metaphysical order, where morality appears through free choices, responsibility, temptation, and the possibility of redemption. Sapkowski constructs a fragmented world, politically entangled and based on shifting perspectives, and develops his value message through conflicts of reasons, the gap between principles and actions, and decisions made under violence and limited knowledge. Both universes, however, still deal with questions of freedom, responsibility, and the consequences of choices. The analysis confirmed that the fictional world organizes the moral message and engages the audience in interpreting the values presented. Tolkien guides the reader toward recognizing an existing axiological order, while Sapkowski encourages comparing conflicting reasons and independently evaluating the characters' decisions. The functioning of both universes in media culture leads to changing the hierarchy of conflicts, the way characters are presented, and moral emphasis. Among the directions for further research, reception of audiovisual adaptations, the use of tools from narrative ethics, literary anthropology, postcolonial theory, and media studies were indicated, as well as comparing the works of Tolkien and Sapkowski with the writing of G.R.R. Martin, Ursula K. Le Guin, and Philip Pullman. The conclusions confirm that fantasy allows for reflection on reality, culture, and value systems.