„Polskiej” Matki Boskiej przykre doświadczenia z carską cenzurą zagraniczną w latach 1865–1904

Celem artykułu jest rekonstrukcja jednego z obszarów działalności carskiej cenzury zagranicznej, zmierzającej do odcięcia mieszkańców zaboru rosyjskiego od polskojęzycznych książek religijnych wydawanych na pozostałych ziemiach polskich oraz zagranicą. Skupiono się na kontroli publikacji maryjnych. W przeprowadzonej analizie wykorzystano kompletnywykaz druków tego rodzaju z lat 1865–1904 (z podziałem na zakazane w całości, dopuszczone do obiegu po usunięciu kwestionowanych fragmentów oraz takie, które nie budziły zastrzeżeń urzędników kontroli), a także wszystkie zachowane w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie akta Warszawskiego Komitetu Cenzury z tego okresu, zawierające cenzorskie uzasadnienia zakazu rozpowszechnia poszczególnych wydawnictw. Ustalono podstawowe kategorie kwestionowanych publikacji. Były to dwa typy książek paraliturgicznych, czyli zbiory pieśni i modlitewniki, a w dalszej kolejności – popularne opracowania dotyczące historii i aktualnego stanu Kościoła na ziemiach polskich, kazania i nauki oraz rozmyślania. Ustalono, że największe zastrzeżenia cenzorów budziło sformułowanie „Matka Boska Królowa Polski” i jego warianty, gdyż łączyło ono w szczególny sposób ważny element religii chrześcijańskiej z wątkami społecznymi i politycznymi. Władzom rosyjskim chodziło o niedopuszczenie do tworzenia się więzi (i osłabienia istniejących) między polskimi katolikami zamieszkującymi poszczególne obszary,czyli postrzegania się przez nich jako członków ponadlokalnej (ponadzaborowej) wspólnoty narodowej.

The aim of this article is to reconstruct one of the areas of Russian imperial foreigncensorship activities aimed at severing the inhabitants of the Russian partition from Polish-language religious books published in the remaining Polish territories and abroad. The mainfocus of the article is on the control of Marian publications. The analysis is based on a com-prehensive list of such publications from 1865 to 1904, which has been arranged in the followingcategories: those fully prohibited, those allowed circulation after the removal of contestedfragments, and those that did not raise objections from the censors, as well as all survivingrecords from the Warsaw Committee of Censorship from this period, housed in the Archivesof Historical Records in Warsaw, which contain censors’ justifications for the prohibitionof the dissemination of specific publications. The article identifies the primary categories ofcontested publications, which included two types of paraliturgical books: hymnals and prayerbooks, followed by popular works concerning the history and current state of the Church in thePolish lands, sermons, and meditations. It has been determined that the censors were particu-larly concerned with the phrase “Matka Boska Królowa Polski” [Our Lady, Queen of Poland]and its variants, as it linked an important element of Christian religion with social and politicalissues in a unique way. The Russian authorities sought to prevent the formation of connections(and to weaken the ones already existing) between Polish Catholics residing in various territories,and to prevent them from seeing themselves as members of a trans-regional (cross-partition)national community.