Brujería, otredad y persecución: La figura de la bruja entre historia y literatura en el Siglo de Oro español

Celem niniejszej pracy jest przedstawienie postaci czarownicy jako złożonego konstruktu kulturowego w kontekście hiszpańskiego Złotego Wieku. Analiza opiera się na założeniu, że czarownictwo nie stanowi jedynie elementu folkloru czy fantazji literackiej, lecz ujawnia głęboko zakorzenione lęki społeczne, konflikty ideologiczne i mechanizmy wykluczania inności. W części teoretycznej wykorzystano koncepcje Michela Foucaulta dotyczące relacji między wiedzą a władzą oraz pojęcie inności jako narzędzia analitycznego do badania marginalizacji. W dalszej części pracy omówiono kontekst historyczny i społeczny zjawiska czarownictwa w Hiszpanii, ze szczególnym uwzględnieniem roli religii, funkcjonowania Inkwizycji, siły przekonań zbiorowych oraz znaczenia tradycji ludowej. Na tym tle przeanalizowano literackie reprezentacje czarownic i magii w wybranych dziełach autorów takich jak: Fernando de Rojas, Miguel de Cervantes, Pedro Calderón de la Barca oraz Francisco de Rojas Zorrilla. Ukazano, jak poprzez postaci i praktyki magiczne teksty te odzwierciedlają, komentują i niekiedy podważają dominujące w kulturze narracje. Szczególną uwagę poświęcono napięciom między wiedzą ludową a dyskursem oficjalnym, a także temu, jak literatura barokowa staje się przestrzenią negocjacji norm i wartości.

This thesis aims to examine the figure of the witch as a complex cultural construct within the context of the Spanish Golden Age. The analysis is based on the premise that witchcraft is not merely a folkloric or literary fantasy, but rather a reflection of deeply rooted social anxieties, ideological conflicts, and mechanisms of exclusion applied towards the otherness. The theoretical section draws on Michel Foucault’s concepts of power–knowledge relations, as well as the notion of otherness as an analytical tool for exploring marginalization. The fallowing part of the study considers the historical and social context of witchcraft in Spain, with a particular attention paid to the role of religion, the operations of the Inquisition, the influence of collective beliefs, and the significance of popular tradition. Against this backdrop, the thesis explores literary representations of witches and magic in selected works by authors such as Fernando de Rojas, Miguel de Cervantes, Pedro Calderón de la Barca, and Francisco de Rojas Zorrilla. It’s shown how these texts, through magical figures and practices reflect, question and reconfigure dominant cultural narratives. Special emphasis is placed on tensions between popular knowledge and official discourse, and on the way Baroque literature functions as a symbolic space for negotiating norms and values.

El objetivo del presente trabajo es presentar la figura de la bruja como un constructo cultural complejo en el contexto del Siglo de Oro español. El análisis parte de la premisa de que la brujería no constituye únicamente un elemento folclórico o fantástico, sino que revela miedos sociales profundamente arraigados, conflictos ideológicos y mecanismos de exclusión de la alteridad. En la parte teórica se emplean las nociones de Michel Foucault sobre la relación entre saber y poder, así como el concepto de otredad como herramienta analítica para examinar los procesos de marginalización. Posteriormente, se estudia el contexto histórico y social del fenómeno de la brujería en España, prestando especial atención al papel de la religión, la actuación de la Inquisición, la fuerza de las creencias colectivas y la importancia de la tradición popular. Sobre esta base se analizan las representaciones literarias de la brujería y la magia en obras seleccionadas de autores como Fernando de Rojas, Miguel de Cervantes, Pedro Calderón de la Barca y Francisco de Rojas Zorrilla. Se muestra cómo, a través de las figuras y prácticas mágicas, estos textos reflejan, comentan e incluso cuestionan las narrativas culturales dominantes. Se presta especial atención a las tensiones entre el saber popular y el discurso oficial, así como al modo en que la literatura barroca constituye un espacio de negociación de normas y valores.