Między optymalizacją, wolnością i prekaryjnością. Doświadczenia i znaczenia pracy z niestandardowymi formami zatrudnienia w Polsce – analiza instytucjonalna.

file:///D:/Pobrane/Stefan_Bienkowski_rozprawa_doktorska_streszczeniTematem rozprawy doktorskiej jest doświadczenie pracy z niestandardowymi formami zatrudnienia, znaczenia nadawane takiej pracy przez pracowników i pracownice oraz działania podejmowane w kontekście niestandardowości rozumianej jako wystawienie na ryzyko. Do niestandardowych form zatrudnienia zaliczam: prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej, fałszywe samozatrudnienie, pracę w oparciu na umowie zlecenia oraz pracę nierejestrowaną. Analiza prowadzona jest za pomocą ramy teoretycznej łączącej nowy instytucjonalizm, foucaultowskie studia nad państwem i podejście interpretatywne osadzone w socjologii rozumiejącej. Badanie wpisuje się w badania nad zmianą społeczną poprzez ujęcie indywidualnych działań jako składowej wytwarzania i odtwarzania instytucji, które stanowią podstawę ładu społecznego. Badanie opiera się na narracyjnych wywiadach autobiograficznych z przedstawicielami dwóch grup zawodowych: analityków danych oraz opiekunek osób starszych. Są to zawody istotne dla postindustralnego kapitalizmu. Większość z rozmówców pracowała w oparciu o niestandardowe formy zatrudnienia. Wybór tych dwóch grup pozwolił na przeprowadzenie kontrastowej analizy porównawczej. Praca analityków danych stanowi przykład pracy kognitywnej kluczowej w kapitalizmie opartym na wiedzy. Praca opiekunek jest przykładem niematerialnej pracy afektywnej, coraz bardziej istotnej w starzejących się społeczeństwach. Badanie prowadzone było w okresie 2019–2025, wywiady prowadzone były w okresie 2021–2023. W rozprawie zaprezentowana została typologia podejść do pracy z niestandardowymi formami zatrudnienia. Składa się ona z dwóch typów: „korzystania z elastyczności” oraz „doświadczania niestabilności”. „Korzystanie z elastyczności” dzieli się na podtypy „optymalizacji”, „beztroskiej młodości” oraz „ryzykowania”. „Doświadczanie niestabilności” dzieli się na podtyp „zagubienia” oraz „negocjowania poza formalnością”. Analizowane są również dwa napięcia w znaczeniach nadawanych niestandardowości przez pracowników i pracownice. Pierwsze odnosi się do potrzeby wolności i autonomii, które przekładają się na doświadczanie niestabilności. Drugie dotyczy wartości pracy, czyli uzyskiwanej satysfakcji i etosu opiekuńczego, który łączona są z funkcjonalnością znaczeń dla utrzymywania nierówności w obszarze pracy.

The subject of this doctoral dissertation is the experience of working with non-standard forms of employment, the meanings ascribed to such work by workers, and the actions undertaken in the context of non-standardness understood as exposure to risk. The non-standard forms of employment included are: sole proprietorship, bogus self-employment, contract of mandate, and undeclared work. The analysis is conducted using a theoretical framework that combines new institutionalism, Foucauldian studies of the state, and an interpretive approach grounded in interpretive sociology. The study contributes to research on social change by examining individual actions as components in the production and reproduction of institutions, which constitute the foundation of social order. The study is based on narrative autobiographical interviews with representatives of two occupational groups: data analysts and caregivers for the elderly. These are professions important to post-industrial capitalism. Most of the interviewees worked under non-standard forms of employment. The selection of these two groups enabled a contrasting comparative analysis. The work of data analysts represents cognitive labor, which is central to knowledge based capitalism. The work of caregivers is an example of immaterial affective labor, which is increasingly important in aging societies. The research was conducted between 2019 and 2025, with interviews carried out between 2021 and 2023. The dissertation presents a typology of approaches to work under non-standard forms of employment. It consists of two types: “benefitting from flexibility” and “experiencing instability.” “Benefitting from flexibility” is divided into the subtypes “optimization,” “carefreeness,” and “risk-taking.” “Experiencing instability” is divided into the subtypes “disorientation” and “negotiating beyond formality.” The dissertation also analyzes two tensions in the meanings attributed to non-standardness by workers. The first relates to the need for freedom and autonomy, which translates into the experience of instability. The second concerns the value of work—i.e., the satisfaction gained and the caregiving ethos—which is connected to the functionality of meanings in maintaining inequality and exploitation.