Lektura jako spotkanie. Stanisława Brzozowskiego czytania Cypriana Norwida, Giambattisty Vica i Johna Henry'ego Newmana

Praca podejmuje się rekonstrukcji lekturowych spotkań Brzozowskiego z myślą Cypriana Norwida, Giambattisty Vica i Johna Henry’ego Newmana. Do zetknięcia się tych pisarzy i myślicieli doszło nie na drodze osobistego spotkania, ale poprzez lekturę. Specyfika rozgorączkowanej umysłowości Brzozowskiego i świadomość śmiertelnej choroby decydowała o bogatym zestawie książek, które w pośpiechu czytał – i o szerokim kręgu autorów, z którymi dyskutował. Jednak to właśnie z Norwidem, Vikiem i Newmanem łączyło dojrzałego Brzozowskiego najwięcej: poczucie porozumienia, przystawalności refleksji, wspólnoty intelektualnych celów i pytań o najważniejsze problemy współczesności. Fascynację ich myślą i osobowością widać od pierwszego kontaktu z ich książkami. Praca nie skupia się jednak na prostym wyszukiwaniu i zestawianiu tekstowych zapożyczeń od tych autorów, ale próbuje wieloaspektowo naświetlić biograficzną sytuację spotkania, analizować główne wątki budowania wspólnoty myślowej i problemowej oraz – last but not least – zinterpretować zakres wpływu każdego z nich na pisarstwo Brzozowskiego. Perspektywa tu przyjęta nie jest perspektywą badań recepcji ani perspektywą analityczną z prac Harolda Blooma, chociaż obu tym podejściom zawdzięcza pewne inspiracje. Najbliżej jej do podejścia hermeneutycznego i związanych z nim teorii lektury. Tematyka i metodologia pracy sytuują się na pograniczu literaturoznawstwa, filozofii, historii idei, antropologii i duchowości. Rekonstrukcja lekturowych spotkań Brzozowskiego prowadzona jest chronologicznie i biegnie szlakiem pytań o punkty wspólne, z których najważniejsze są: antropologia dojrzałości, nowa filozofia podmiotu, kultura jako przekleństwo i szansa, poezja pojmowana jako praktyka egzystencjalna. Uwzględnia kontekst biograficzny momentu spotkania oraz charakteryzuje stan recepcji myśli wszystkich opisywanych autorów – w ich współczesności i obecnie.

Rozdział I traktuje o spotkaniu Brzozowskiego z Norwidem – pisarzem, którego twórczość bodaj najsilniej zaważyła na myśli Brzozowskiego. Wśród wspólnych problemów obchodzących obu twórców szerszej analizie poddana została ich refleksja o polskim romantyzmie. Nie jest on jednak rozumiany tu tylko literaturoznawczo, jako prąd literacki czy estetyczny, lecz także jako zasada myślenia, pojmowania i kształtowania rzeczywistości. Stąd rozszerzona refleksja o wspólnym dla obu pisarzy wariancie prometeizmu pracy czy opozycji rzeczywistość – nierzeczywistość, wyznaczającej sytuację polskiej kultury w wieku XIX i później. W kontakcie z myślą Norwida Brzozowski formułuje także swój program krytyki dialogicznej – bliski krytyce uczestniczącej. Rozdział prezentuje nie tylko specyfikę jego lektury Norwida, ale i dynamikę intelektualnej pracy Brzozowskiego oraz subtelność jego refleksji nad niedojrzałością kultury polskiej. Podjęty tu został również wątek spotkania Brzozowskiego z Norwidem w obszarze refleksji o katolicyzmie czy idei chrześcijaństwa, ważny dla Brzozowskiego koncepcji filozofii dojrzałości.

Rozdział II poświęcony został spotkaniu Brzozowskiego z Vikiem. Zostało ono opisane w szerszym kontekście relacji myśli Vika do Hegla, Kartezjusza, Kanta, Diltheya, Williama Jamesa. Analiza pokazuje, co w spotkaniu Brzozowskiego z Vikiem miało charakter najbardziej osobisty, a co wynikało z fascynacji lekturowych wspólnych całej epoce. Np. Brzozowski szczególnie eksponuje wątek Vikiańskiej filozofii prawa i wiąże go nie tylko z filozofią społeczną czy filozofią prawa, lecz także z krytyką literacką, czego nikt poza nim nie robił. Istotnym aspektem spotkania z Vikiem był także jego prywatny, intymny wymiar decydujący o poczuciu wspólnoty intelektualnej, psychicznej. Zestawienie z myślą Vica pozwala wniknąć w procesualność filozofii Brzozowskiego, pokazać, jak kształtuje się jego myślenie o roli filozofii w świecie i kulturze współczesnej. Patronat Vica wiedzie ku projektowi auto-paidei, formowania siebie samego, w którym ważne miejsce ma też model biografii filozofa – wzór niezależności i samotności przełamywanej ku wspólnocie. Vico zdaje się spełniać marzenie Brzozowskiego o silnej podmiotowości i silnym języku filozofii. Takim języku, który wyzwala inwencję i kreatywność. Ostatni rozdział poświęcony został spotkaniu Brzozowskiego z Newmanem. Lektura Newmana wydatnie pomogła Brzozowskiemu w konstruowaniu własnej optymalnej wizji podmiotowości, której nie oferowała mu filozofia życia spod znaku Nietzschego czy Bergsona – mimo ważności obu autorów. Spotkanie z Newmanem, dzięki ukazaniu go w perspektywie pokoleniowej i prywatnej, pomaga zrekonstruować podstawowe założenia filozofii dojrzałości. Uzmysławia także – podobnie jak spotkania z Norwidem i Vikiem – Brzozowskiego potrzebę wspólnoty, dialogu z podobnymi sobie emocjonalnie, duchowo, intelektualnie. Oddzielna część analizy dotyczy pracy translatorskiej krytyka, traktowanej przezeń jako ważny etap dialogu z myślą Vica.

Norwid, Vico i Newman spotykają się u Brzozowskiego w wizji antropologicznej pełni, która wieńczy przerwane przez przedwczesną śmierć dzieło Brzozowskiego. Każdy z nich był dlań nie tylko fascynującym patronem rozwoju intelektualnego, ale także ważnym wzorem ludzkiej egzystencji. Podsumowanie pracy prowadzi ku kategorii filozofii dialogu i spotkania oraz wskazuje na żywotność wątków myśli Brzozowskiego w polskiej literaturze i kulturze.

The dissertation aims to reconstruct Brzozowski's reading encounters with the thought of Cyprian Norwid, Giambattista Vico and John Henry Newman. The encounter of these writers and thinkers was not personal but mediated through reading. The specific nature of Brzozowski's feverish mind and the awareness of impending death broadened the scope of his reading to include many authors, with whom he discussed, and their books, which he devoured in haste. As a mature writer, he had a particularly deep sense of community with Norwid, Vico and Newman: a sense of understanding, compatibility of reflection, common intellectual goals and questions concerning the pivotal problems of their time. He became fascinated with their thought and personality from the very first contact with their books. The dissertation, however, is not focused on finding and juxtaposing textual borrowings from these authors in a straightforward manner. It aims to provide a multifaceted view on the biographical situation of these encounters, analyse the main aspects of building a community of thoughts and problems, and, last but not least, interpret the impact of each of these authors on Brzozowski's writing. The perspective applied in the dissertation is not identical with the perspective of research on reception, nor the analytical perspective proposed by Harold Bloom, even though it derives some inspiration from both of these approaches. Most of all, it takes the hermeneutical approach and the related theories of reading. Its topic and methodology extends across the fields of literary studies, philosophy, history of ideas, anthropology and spirituality. The reconstruction of Brzozowski's reading encounters runs chronologically and according to a set of questions concerning common themes, of which the most important are: anthropology of maturity, the new philosophy of subject, culture as a curse and an opportunity, poetry seen as existential practice. It also takes into consideration the biographical moment of the encounters and the reception of all analysed authors at the time as well as at present.

The first chapter deals with Brzozowski's encounter with Norwid, the writer whose work arguably had the greatest impact on Brzozowski's thought. Among other problems common for both writers, special attention has been paid to their reflection on Polish Romanticism, which is not perceived solely through the lens of literary studies, as a literary or aesthetic movement, but also as a mode of thinking related to the perception and shaping of reality. It includes a deepened reflection on the concept of Promethean work, common for both writers, or the opposition of reality vs. non-reality, which shaped the situation of Polish culture in the 19th century and later. From Norwid's thought Brzozowski derived his program of dialogic criticism, which was close to participation-based criticism. The chapter presents not only the specific nature of his reading of Norwid, but also the dynamics of Brzozowski's intellectual work and his subtle reflection on the immaturity of Polish culture. It also discusses the encounter of Brzozowski and Norwid in the field of reflection on Catholicism and the idea of Christianity - this encounter was important for Brzozowski's concept of the philosophy of maturity.

The second chapter is devoted to Brzozowski's encounter with Vico, described in the wider context of the relations between Vico's thought and Hegel, Descartes, Kant, Dilthey and William James. The analysis differentiates between the most personal aspects of this encounter and other aspects that resulted from the then common reading interests. For instance, Brzozowski placed a great emphasis on Vico's philosophy of law and referred to it not only in the context of social philosophy or philosophy of law, but also literary criticism, which was unique and innovative. Another important aspect of this encounter was private and intimate, which was decisive for the sense of intellectual and psychic community. The reference to Vico gives an insight into the processuality of Brzozowski's philosophy and demonstrates the development of his views on the role of philosophy in the world and contemporary culture. The patronage of Vico leads to the project of auto-paideia, or self-development, in which a vital role is played by the model of the philosopher's biography: a model of independence and solitude abandoned for the sake of community. Vico seems to have realized Brzozowski's dream of powerful identity and powerful philosophical language, a language which would foster invention and creativity. The final chapter deals with Brzozowski's encounter with Newman. Reading Newman's works greatly helped him in the effort to construct his own optimal vision of identity, which he could not find in the philosophy of life proposed by Nietzsche or Bergson (even though both these authors were important for him). This encounter, presented in both generational and private perspectives, helps to reconstruct the basic principles of philosophy of maturity. In a way similar to the other two encounters, this one also provides an explanation of Brzozowski's need for community and dialogue with thinkers who evinced similar attitudes in terms of emotions, spirit and intellect. A discrete part of the analysis is devoted to his translations, which in his own view constituted an important stage in the dialogue with Vico.

Norwid, Vico and Newman meet in the vision of anthropological fulfilment, which crowns Brzozowski's opus, put to an end by his premature death. Each of the three was not only a fascinating patron of intellectual development, but also an important model of human existence. The summary leads to the category of philosophy of dialogue and encounter and demonstrates the lively continuity of Brzozowski's thought in Polish literature and culture.