Krytyka fantazmatyczna w pismach Marii Janion wobec problematyki podmiotowości

Choć minęło już kilka lat od śmierci ważnej badaczki romantyzmu Marii Janion, wciąż brakuje opracowań poświęconych jej dziełu. Niniejsza praca stanowi próbę ujęcia wycinka twórczości autorki – obszaru skupionego wobec centralnego pojęcia „fantazmatu”. Za fundamentalne osiągnięcie badaczki w tej sferze uznać można „Projekt krytyki fantazmatycznej”, który zostaje tu ujęty w sposób szczególny od strony filozoficznej, konkretnie: filozofii podmiotu. Praca ma na celu odpowiedzieć na pytania dotyczące filozoficznych założeń projektu Janion, części składowych tworzących „krytykę fantazmatyczną”, jej celu oraz umiejscowienia projektu w twórczości autorki. Studium zostało podzielone na dwie części odpowiadające teoretycznej i praktycznej stronie krytyki fantazmatycznej. W części pierwszej zostaje pokrótce omówiona psychoanalityczna teoria fantazmatu, Janionowskie opracowanie tejże teorii wraz z autorskimi rozważaniami nad szczególną rolą romantyzmu w procesie rozbudzenia fantazmatów, a także założenia filozoficzne i „techniczne” krytyki fantazmatycznej. Druga część pracy, poświęcona praktyce krytyki, skupia się na dwóch obszarach badawczych interesujących Janion: Frenezji oraz postaci Innego/Innej (opozycyjnej wobec hegemonicznej narracji kulturowej). Omówione w niej zostają cztery przykłady krytyki fantazmatów – kolejno: Słowiańszczyzny, wampiryzmu, Polonii-kobiety-matki oraz Żyda. Całość zakończona jest podsumowaniem, w którym udzielone zostają odpowiedzi na zarysowane we wstępie pytania badawcze.

Although several years have passed since the death of Maria Janion, an important researcher of Romanticism, there is still a lack of major studies devoted to her work. This thesis is an attempt to capture a fragment of the author's work – an area focused on the central concept of “phantasm.” The researcher's fundamental achievement in this area can be considered to be her “Projekt krytyki fantazmatycznej,” which is approached here from a philosophical perspective, specifically that of the philosophy of the subject. This thesis aims to answer questions about the philosophical assumptions of Janion's project, the components that make up “phantasmatic critique,” its purpose, and the project's place in the author's work. The thesis is divided into two parts corresponding to the theoretical and practical sides of phantasmatic critique. The first part briefly discusses the psychoanalytic theory of phantasm, Janion's elaboration of this theory, along with her own reflections on the special role of Romanticism in the process of awakening phantasms, as well as the philosophical and “technical” assumptions of phantasmatic critique. The second part of the work, devoted to the practice of critique, focuses on two areas of research of interest to Janion: phrensy and the figure of the Other (opposed to the hegemonic cultural narrative). It discusses four examples of phantasms critiqued: Slavdom, vampirism, the Poland-woman-mother, and the Jew. Thesis is concluded with a summary, which provides answers to the research questions outlined in the introduction.