Obcy wśród swoich i swoi wśród obcych. Prawosławni w Rzeczypospolitej u schyłku XVI i w pierwszej połowie XVII w.: napięcia ukryte i jawne

W latach 20. XVII w. w Rzeczypospolitej pogłębiały się konflikty natury religijno-politycz nej. W obliczu narastających napięć z Carstwem Moskiewskim, postępującej ekspansji unii brzeskiej oraz wzrastającej presji katolickiej części elit, duża część prawosławnych znalazła się w sytuacji marginalizacji – stali się oni „obcymi wśród swoich” po obu stro nach granicy. Jednym z przejawów wewnętrznych napięć w łonie metropolii kijow skiej było powołanie Piotra Mohyły na stanowisko metropolity mimo wciąż żyjącego metropolity Hioba Boreckiego. Akt ten wyraźnie popierały władze świeckie Rzeczypo spolitej. Podobne napięcia znalazły swoje odbicie w działalności wydawniczej. „Wielki Katechizm” Ławrientija Zyzanija, powstały w Rzeczypospolitej w latach 20. XVII w., został wydany w Moskwie, gdzie uznano go za heretycki – co rodzi pytania o przyczyny braku wsparcia dla tej publikacji ze strony Piotra Mohyły. Inne teksty, jak katechizm Stefana Zyzanija (Wilno 1595; ponownie wydany w 1618 r.), również wpisywały się w zdecydowanie antyunijny nurt wewnątrz cerkwi prawosławnej i – co przewidywalne – nie uzyskały poparcia ze strony nowo ukształtowanych elit Rzeczypospolitej. Szczególnym przypadkiem napięć wewnątrz wspólnoty prawosławnej Rzeczypospolitej była Antapo logia… (Raków 1632) Eustachego Kisiela – apologia prawosławnych tekstów polemicz nych, wymierzona w polemikę unicką. Trzy tysiące egzemplarzy Antapologii… spalono z polecenia Piotra Mohyły w latach 1632–1635. Akt ten symbolizuje epokę pluralizmu ideowego i politycznego prawosławnych środowisk w Rzeczypospolitej. Zmiany poli tyczne, śmierć czołowych postaci radykalnego nurtu antyunijnego oraz transformacja paradygmatów edukacyjnych i filozoficznych doprowadziły do wygaszenia sporów z unitami oraz katolikami i ujednolicenia prawosławia według nowego modelu. W tym kontekście właśnie w latach 40. XVII w. zaczęły ujawniać się w Rzeczypospolitej rzeczy wiste procesy tzw. późnej konfesjonalizacji.

In the 1620s, religious and political conflicts deepened in the Polish-Lithuanian Commonwealth. In the face of growing tensions with the Tsardom of Moscow, the ongoing expansion of the Union of Brest, and the growing pressure from the Catholic elite, a large part of the Orthodox found themselves marginalized – they became “outsiders among their own people” on both sides of the border. One manifestation of the internal tensions within the Kiev metropolitanate was the appointment of Pyotr Mohyla to the position of metropolitan despite the still-living Metropolitan Hiob Boretsky. This act was carried out with the clear support of the secular authorities of the Polish Lithuanian Commonwealth. Similar tensions were reflected in publishing activities. Lavrentiy Zyzania’s “Great Catechism,” written in the Polish-Lithuanian Commonwealth in the 1620s, was published in Moscow, where it was deemed heretical – which raises questions about the reasons for Pyotr Mohyla’s lack of support for this publication. Other texts, such as the catechism of Stefan Zyzanii (Vilnius 1595; re-published in 1618), also fit into the decidedly anti-union trend within the Orthodox Church and – predictably – did not gain support from the newly formed elites of the Commonwealth. A special case of tensions within the Orthodox community of the Republic was Eustachy Kisiel’s Antapologia… (Raków 1632) – an apology of Orthodox polemical texts, aimed at the Uniate polemics. Three thousand copies of Antapologia… were burned on the orders of Piotr Mohyła in the years 1632–1635. This act symbolically marked the era of ideological and political pluralism of Orthodox circles in the Republic. Political changes, the deaths of leading figures of the radical anti-Union trend, and the transformation of educational and philosophical paradigms led to the cessation of disputes with Uniates and Catholics and the unification of Orthodoxy according to a new model. It was in this context that the real processes of so-called late confessionalization began to emerge in the Republic in the 1640s.