Styl 1937”. Analiza terminu na przykładzie luksusowego budownictwa

mieszkaniowego Warszawy lat 30.

Niniejsza praca zajmuje się analizą zjawiska z lat 30. XX wieku, jakim był nurt stylowy architektury modernistycznej określany pojęciem „stylu 1937”. Wybrany obszar badawczy jego występowania został zawężony do budownictwa wielomieszkaniowego (kamienicznego) międzywojennej Warszawy w okresie tzw. „drugiej koniunktury” budowlanej lat 1934-39. Po określeniu dotychczasowego stanu badań i wymienieniu podstawowej literatury przedmiotu, a także po określeniu terminologii i klasyfikacji nurtów modernizmu w opisywanym okresie, autor poszukuje źródeł pochodzenia pojęcia „styl 1937”. Umieszcza je w paryskiej wystawie światowej roku 1937 i modusach architektonicznych, które się na niej zamanifestowały – w tym w Pawilonie Polskim. Kolejna część zawiera pogłębioną analizę zespołu luksusowych kamienic z lat 30., tzw. „luksów”, budowanych przede wszystkim w warszawskim Śródmieściu oraz na Mokotowie. Prześledzona zostaje geneza ówczesnego boomu budowlanego, związane z tym prawodawstwo, na czele z tzw. lex Wedel oraz powiązane kredyty BGK. Określone zostają cechy dystynktywne („atrybuty”) i źródła ekonomiczne („generatory”) luksusowości powstających obiektów, a także źródła formalne tego typu architektury plasujące ją jako pochodną dojrzałego modernizmu, czyli tzw. „stylu międzynarodowego” w tym podkreślając inspiracje Le Corbusierem, Perretem, arch. włoską, oraz estetyką streamline. Dla uzupełnienia kontekstu tej genezy omówiona została także krytyka tego typu budownictwa w latach 30. W kolejnym kroku autor przedstawia kluczowe postacie architektów projektujących obiekty architektury tego typu – Juliusza Żórawskiego, Lucjana Korngolda, Jerzego Gelbarda i Romana Sigalina, Bohdana Pniewskiego oraz Józefa Steinberga – wraz z wybranymi przykładami najbardziej reprezentatywnych „luksów”, pokazującymi różnorodność takich realizacji. Po przeprowadzeniu analizy formalnej zespołu luksusowej zabudowy wielkomieszkaniowej (kamienicznej) autor formułuje definicję „stylu 1937” jako nurtu trzeciej fazy modernizmu z lat 30., objawiającego się konwencją stylową łączącą dekoracyjny modernizm (zwany czasem półmodernizmem) z cechami formalnymi architektury funkcjonalistycznej poprzez splatanie wątków tradycjonalistycznych z awangardowymi oraz powrót do istotnej roli detalu architektonicznego. Ostatnia część pracy opisuje inne obszary działalności budowlanej, gdzie objawił się „styl 1937”, a które stanowią interesujący horyzont dla możliwych dalszych perspektyw badawczych. Jest to budownictwo willowe i publiczne tego okresu, a także realizacje architektoniczne w innych miastach II RP na czele ze Lwowem, wspomniane są także reminiscencje omawianej konwencji stylowej w okresie powojennym.

The thesis examines the Style 1937, a design trend in modernist architecture that emerged in the 1930s. It focuses specifically on luxury multi-apartment buildings, or tenements, built in interwar Warsaw, particularly during the so-called second construction boom of 1934-39. The author begins by reviewing existing research and primary literature on the subject, establishing terminology and classifications for modernist architectural trends in Poland during the Interbellum period. The origins of the term Style 1937 are then traced to the Paris Expo 1937, including the Polish Pavilion, and the architectural modes and motifs showcased there. Next, the study provides an in-depth analysis of luxurious tenement buildings, often referred to as luks (plural: luksy) in vernacular Polish, mainly constructed in Warsaw's Śródmieście and Mokotów districts during the 1930s. The chapter explores the causes of this construction boom, including related legislation like Lex Wedel and corresponding loans of the National Development Bank (pol.: Bank Gospodarstwa Krajowego, BGK). The research identifies the distinctive features (attributes) and economic sources (generators) of luxury manifestation in the researched objects, along with inspirations shaping their formal architectural outlook. These sources position the Style 1937 as a derivative of advanced modernism inspired by the international style, including Le Corbusier, Perret, contemporary Italian architecture, and “streamline” aesthetics. The author also discusses contemporary criticism of this type of investment to provide additional context. Key architects of this architectural phenomenon—Juliusz Żórawski, Lucjan Korngold, Jerzy Gelbard and Roman Sigalin, Bohdan Pniewski, and Józef Steinberg—are presented, along with selected representative luksy projects that demonstrate their diversity and highlight different implementations. Through formal analysis of these residential buildings, the author defines the Style 1937 as a trend within the third phase of modernism during the 1930s characterized as a stylistic convention that blends decorative modernism (sometimes called semi-modernism) with the formal features of functionalist architecture, interweaving traditional and avant-garde themes, and re-emphasizing the essential role of architectural detail. The final section outlines other areas where the Style 1937 manifested itself, suggesting avenues for further research. These include private villas and public buildings from the period, as well as architectural projects in other cities of the Second Polish Republic, primarily Lwów (nowadays Lviv, Ukraine). Eventually, it also notes traces of this stylistic approach in the early postwar era in Poland.