Ku podmiotowości prawnej przyrody… czyli o prawach natury w Unii Europejskiej — aspekt materialnoprawny i proceduralny

Koncepcja praw natury oraz jej podmiotowości prawnej jest elementem niektórych porządków prawnych, jednakże nie została wprost wyrażona w systemie prawnym Unii Europejskiej. W obliczu kryzysu klimatycznego poszukuje się nowych rozwiązań pozwalających na ochronę środowiska naturalnego. Przedmiotem niniejszej pracy jest weryfikacja, czy konstrukcja praw natury jest zawarta w systemie prawnym Unii Europejskiej, pomimo braku formalnego przyznania jej podmiotowości prawnej.

W pierwszej kolejności przedstawiono filozoficzne podstawy koncepcji praw natury, a także omówiono przypadki uznawania praw natury w różnych regionach świata. Ponadto zaprezentowane zostały konstrukcje teoretycznoprawne pozwalające na wyróżnienie uprawnień w stosunku do bytów nieposiadających wyraźnie zagwarantowanej podmiotowości prawnej oraz legitymacji procesowej. Szczególną uwagę poświęcono koncepcji stosunku prawnego jako korelacji praw i obowiązków w ujęciu W.N. Hohfelda.

W kolejnej części pracy omówione zostały materialnoprawne aspekty praw natury. Przeanalizowane zostały wybrane akty prawa pierwotnego oraz pochodnego, w celu ustalenia miejsca środowiska naturalnego w unijnym systemie prawnym oraz istnienia podstaw do wyodrębnienia poszczególnych praw elementów natury. Ponadto przedstawiono inicjatywy zmierzające do wyraźnego uznania praw natury w Unii Europejskiej.

W ostatniej części omówiono proceduralny aspekt praw natury, w ramach którego przeanalizowano rolę poszczególnych podmiotów przyczyniających się do realizacji norm z zakresu ochrony środowiska naturalnego. Szczególną uwagę poświęcono roli członków społeczeństwa oraz zapewnieniu organizacjom pozarządowym dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

The concept of the rights of nature and their legal subjectivity is an element of the legal systems of certain countries. However, it has not been explicitly recognised within the legal framework of the European Union. In the face of the ongoing climate crisis, new legal instruments are being explored to enable an effective protection of the natural environment. The aim of this dissertation is to assess whether the the rights of nature are reflected in the EU legal system, despite the absence of formal recognition of their legal personality.

The first part of the dissertation outlines the philosophical foundations of the rights of nature and examines examples of their recognition in selected legal systems across the globe. It also presents theoretical legal constructs that enable the identification of right attributed to entities lacking explicitly conferred legal personality or legal standing. Particular attention is devoted to the concept of the legal relationship as a correlation between rights and duties, as formulated by W.N. Hohfeld.

The subsequent section considers the substantive aspects of the rights of nature. Selected primary and secondary European law are analysed in order to determine the status of the natural environment within the EU legal order and to evaluate the basis for identifying particular rights of elements of nature. Furthermore, ongoing initiatives aimed at the formal recognition of the rights of nature within the European Union are discussed.

The final chapter addresses the procedural dimension of the rights of nature, focusing on the roles of various actors involved in the implementation of environmental protection norms. Special emphasis is placed on the participation of members of the public and the importance of ensuring access to justice for non-governmental organisations in environmental matters.