Językowy obraz świata utrwalony we frazeologii somatycznej, tworzącej kulturowe kody cielesny i duchowy w językach kazachskim i polskim (analiza porównawcza)

Dysertacja została poświęcona porównawczemu badaniu językowego obrazu świata Kazacha i Polaka na podstawie frazeologii somatycznej. Jest to pierwsze opracowanie zawierające porównanie frazeologii somatycznej w języku kazachskim i polskim. Aby lepiej zrozumieć i odkodować językowy obraz świata tych dwóch narodów, zastosowano podział na cielesny i duchowy kod somatyczny. Pierwszy z nich obejmuje frazeologizmy odnoszące się do kręgosłupa oraz innych części ciała z nim związanych. Z kolei duchowy kod obejmuje frazeologizmy zawierające leksemy: SERCE, DUSZA i КӨҢІЛ (tj. köŋil – „niewidoczna dusza” i „serce” w języku kazachskim). Zakładając, że w ujęciu kulturowym człowiek składa się z duszy i ciała, taki podział wydaje się w pełni uzasadniony. Materiałem badawczym w analizie jest zbiór 2940 frazeologizmów, z których 500 zostało szczególnie uwzględnionych w pracy. Lepsze zrozumienie i analiza kazachskich frazeologizmów stały się możliwe nie tylko dzięki podaniu ich definicji w języku polskim, ale także przez dosłowne tłumaczenie jednostek oraz morfologiczną analizę tych jednostek. Opisanie językowego obrazu świata badanych narodów na podstawie frazeologizmów napotkało liczne trudności, głównie z uwagi na brak słowników etymologicznych dla frazeologii języka kazachskiego oraz języka polskiego. W trakcie dekodowania somatycznego kodu frazeologii konieczne było zgłębienie wiedzy na temat etymologii związków frazeologicznych. Analiza pochodzenia frazeologizmów związanych z częściami ciała wykazała, że wiele z nich wywodzi się z obserwacji psychosomatycznych naszych przodków. Można zatem stwierdzić, że frazeologizmy te są efektem doświadczeń związanych z chorobami, odruchami i zaburzeniami psychicznymi. Druga część frazeologii somatycznej powstała na bazie tradycji, obrzędów, legend oraz doświadczeń życiowych. Rozprawa koncentruje się nie tylko na analizie lingwistycznej, w wyniku której porównano strukturę frazeologizmów kazachskich i polskich, pojęcia oraz historię kazachskiego i polskiego JOS w językoznawstwie, ale także na zbadaniu pochodzenia frazeologizmów związanych z takimi dyscyplinami jak kulturoznawstwo czy medycyna. To otwiera przestrzeń do nowych pytań i interpretacji, które mogą zostać odkryte w tej dziedzinie.

The dissertation is dedicated to a comparative study of the linguistic worldview of Kazakhs and Poles based on somatic phraseology. This is the first study that includes a comparison of somatic phraseology in the Kazakh and Polish languages. To better understand and decode the linguistic worldview of these two nations, a division into physical and spiritual somatic codes was applied. The first category includes phrases related to the spine and other parts of the body associated with it. The spiritual code, on the other hand, includes phraseological units containing the lexemes: HEART, SOUL, and КӨҢІЛ (i.e., köŋil – invisible soul and heart in Kazakh). Assuming that, in cultural terms, a person consists of both body and soul, this division appears fully justified.

The research material consists of a collection of 2,940 phraseological units, 500 of which are particularly emphasized in the dissertation. A better understanding and analysis of Kazakh phraseology became possible not only by providing definitions in Polish but also through literal translations of the units and morphological analysis of these units.

Describing the linguistic worldview of the studied nations based on phraseology encountered numerous difficulties, mainly due to the lack of etymological dictionaries for phraseology in both the Kazakh and Polish languages. In the process of decoding the somatic code of phraseology, it was necessary to delve into the knowledge of the etymology of phraseological connections. The analysis of the origins of phraseological units related to body parts showed that many of them derive from psychosomatic observations of our ancestors. It can therefore be stated that these phraseological units are a result of experiences related to diseases, reflexes, and mental disorders. The second part of somatic phraseology originated from traditions, rituals, legends, and life experiences.

The dissertation focuses not only on linguistic analysis, which compares the structure of Kazakh and Polish phraseological units, concepts, and the history of Kazakh and Polish linguistic worldviews in linguistics, but also on investigating the origins of phraseological units related to disciplines such as cultural studies and medicine. This opens up space for new questions and interpretations that may be discovered in this field.