Doświadczenie niezgodności płciowej i procesu tranzycji bohatera transseksualnego w literackiej i filmowej odsłonie

Praca rozpatruje problem doświadczanej przez bohaterów transseksualnych niezgodności między płcią psychiczną a jej zewnętrzną reprezentacją. Podejmuje też temat procesu tranzycji, czyli stopniowego scalania tożsamości płciowej w wyniku uzgodnienia płci psychicznej z płcią społeczno-kulturową i z płcią biologiczną (w wybranym zakresie). Badaniom sposobu istnienia w tekstach kultury wyodrębnionej z transpłciowości – transseksualności zostało poświęconych jedynie kilka książek, np. Jay’a Prossera Second Skins. The Body Narratives of Transsexuality (1998). Podobnie jak Prosser i Oren Gozlan (red. Current Critical Debates in the Field of Transsexual Studies. In Transition 2018), sytuuję podjęte przeze mnie badania w transsexual studies, które czerpią z dyskursu historycznego, a więc z odróżnienia transseksualności od transwestytyzmu. W związku z tym, że w literaturoznawstwie i filmoznawstwie jest tak niewiele obszernych monografii uwzględniających przede wszystkim bohatera transseksualnego, a samych utworów literackich i filmowych o tym bohaterze ciągle przybywa – uznałam, że istnieje potrzeba stworzenia takiej pracy, która koncentrowałaby się na tekstach (w tym polskich twórców). W pogłębionej refleksji tekstologicznej nad doświadczeniem niezgodności płciowej i procesu tranzycji w rozprawie dominuje ujęcie transdyscyplinarne, a więc odnoszenie się do obszarów wiedzy z socjologii (która przełamała medykalizację problemu transseksualności), antropologii, psychologii, psychoanalizy, historii, medycyny i prawa. Analizowany, interpretowany i problematyzowany przeze mnie materiał badawczy jest wyjątkowo obszerny. Są to: relacje autobiograficzne i biograficzne, auto/biografie, powieści, opowiadania, filmy dokumentalne, filmy fabularne (w tym oparte na prawdziwych historiach), reportaże i dzienniki. Przeważają teksty powstałe od l. 80. XX wieku do dzisiaj, ale refleksji również została poddana auto/biografia Man into Woman (1931). W sposób zamierzony sięgnęłam po materiał badawczy tradycyjnie uznawany za mający różny status ontyczny i epistemiczny (fikcja, dokumentaryzm), by zrealizować cel rozprawy, jakim było zbadanie doświadczenia niezgodności płciowej i tranzycji mających reprezentacje w różnych tekstach. Badając teksty, pozwoliłam sobie w pewnym zakresie na ich zmontowanie. Różne fragmenty literackie i filmowe układałam w sekwencje, sceny. Z tak konotacyjnie zmontowanego materiału wyprowadzałam wnioski badawcze. Za szczególnie inspirujące dla mojego podejścia badawczego uznałam dokonania Prossera, który analizując i interpretując autobiografie osób transseksualnych, wskazuje na korelacje ciała i narracji. W rozprawie wypracowałam własną perspektywę, która choć również dotyczy trajektorii narracji i ciała transseksualnego podmiotu, to ujmuje tranzycję jako pisanie, a właściwie czytanie, pisanie i odczytywanie siebie przez innych i samego siebie. W pracy stosuję termin ciałopisanie, który odnajduje swoje zastosowanie w wielu tekstach badawczych. Zastosowanie go przez Annę Łebkowską w kontekście écriture féminine utożsamienia literackości i cielesności stało się dla mnie impulsem do aplikacji tego określenia w szerszym rozumieniu, a więc odnoszącym się do problematyki transseksualnego doświadczenia. Idąc tym tropem uznałam, że bohaterowie transseksualni, kreując siebie w procesie ciałopisania, tworzą ciałoteksty. Z jednej strony ich somatyczność staje się tekstem, tekstualizują siebie, z drugiej zaś część bohaterów tworzy tekstowe narracje o sobie w prozie dokumentalnej. Z uwagi na powoływanie się przez bohaterów na liczne hipoteksty, obrałam kolejny cel dociekań, jakim było zbadanie roli intertekstualności w kształtowaniu tożsamości płciowej u transkobiet i transmężczyzn. Przyglądając się ciałopisaniu, dokonałam w pracy aplikacji teorii Janet Verner Gunn do autobiografii transseksualnych autorów, ale również tekstów fikcjonalnych (przede wszystkim powieści autorów cispłciowych). Z kolei badając filmy, korzystałam z kognitywnej teorii emocji Murraya Smitha. Praca została podzielona na cztery rozdziały. W pierwszym z nich, zatytułowanym Inny / Obcy. W stronę podmiotu transseksualnego zaprezentowałam utwory, które podejmują tematykę inności, wstydu, ironii losu, społecznej presji normatywnego ciała, samokontroli, upłciowienia, transgresji w zakresie stroju, poczucia dwoistości. Wspomniana prezentacja pełni rolę tła poszerzającego kontekst badanego zjawiska, potrzebnego z uwagi na wprowadzenie np. zagadnienia interpłciowości. Następnie przedstawiłam zagadnienie transpłciowości jako zagadnienie kulturowe, historyczne, tekstowe, ale i medyczno-społeczne, po to, aby wykazać, że docelowe spotkanie z transseksualnością wytwarza podstawę do dialogu badawczego. W drugim rozdziale – Samopoznanie i pragnienie uspójnienia niezgodności płciowej. Tożsamość eklektyczna postawiłam tezę, że bohatera transseksualnego można opisać w kategoriach podmiotu oksymoronicznego, którego widzenie siebie („oko wewnętrzne” utożsamiane z płcią psychiczną) stoi w opozycji do zewnętrznego wizerunku i postrzegania go przez innych („oko zewnętrzne”). Bohater tęskni za cudzym, akceptującym spojrzeniem, bowiem to właśnie w „oku zewnętrznym” może pozyskać potwierdzenie swojego istnienia. Za prototyp społecznej tranzycji można z kolei uznać przedstawiane (na zasadzie retrospekcji) w tekstach literackich i filmowych zabawy z dzieciństwa (w tym akt projekcji własnych pragnień na lalkę). Następnie odkryłam, że bohater transseksualny przechodzi przez stadium lustra, ale z czasem coraz silniej odczuwa negatywne aspekty fazy lustrzanej, takie jak wyobcowanie, iluzoryczność. Stąd moja propozycja poszerzenia inwersji fazy lustra w stosunku do rozpoznań Lacana. Jednak zwierciadło dla bohatera staje się również symbolem dążenia do osiągniecia tożsamości postrzegania własnej płci przez podmiot i postrzegania jej przez innych. To na powierzchni lustra materializuje się płeć psychiczna. Istotne dla mojej pracy było zwrócenie uwagi na utekstowionego bohatera jako czytelnika. Zafascynowała mnie jego interakcja z tekstem; w tym wypełnianie przez niego w akcie lektury miejsc pustych, interioryzowanie tekstu, proces „identyfikacji-projekcji”. W rezultacie doszłam do wniosku, że bohater ustalając własną tożsamość, a następnie przygotowując się do uzewnętrznienia tożsamości płciowej oraz opowiadając się za określonymi wartościami, uruchamia następujące relacje intertekstualne: tekst – tekst, tekst – gatunek, tekst – rzeczywistość. Wykazując intertekstualny charakter podmiotu transseksualnego, uznałam, że dominującymi dla niego strategiami lektury są: styl mimetyczny i styl, który określiłam metonimicznym. Zaproponowałam jako jedną z możliwości nazwania bohatera transseksualnego szkatułkowym, bowiem w trakcie czytania bohater, poznając różne postaci, dokonuje ich kompilacji, a konkretnie syntezy ich cech osobowościowych, aparycji, wyznawanych przez nie wartości. Jego wielopoziomowość – szkatułkowość wynikać może z konceptu budowania swojej tożsamości. Niechciana psychosomatyczna hybrydyczność jest mu boleśnie znana, więc przekuwa ją na hipotekstowo-tożsamościową eklektyczność, dającą nadzieję na szczęście. Zastępuje narzuconą polimorficzność płci (niezgodność między płcią biologiczną i społeczno- kulturową a płcią psychiczną) tożsamościowym dialogiem intertekstualnym, w którym stara się ukonstytuować siebie. Bohater dokonuje autosocjalizacji. W trzecim rozdziale, najbardziej obszernym: Tranzycja – ciałopisanie – ciałotekst dominantą w badaniach nad ciałopisaniem uczyniłam następujące aspekty: zmianę wizerunku (nakładanie adekwatnych z poczuciem płci psychicznej ubrań, dobór fryzur, makijażu, perfum); ruchy ciała (gesty, mimika, sposoby chodzenia); parajęzykowe i werbalne formy komunikowania; biologiczną korektę płci (terapia hormonalna i / lub zabiegi chirurgiczne) w kontekście doświadczania przez bohaterów ciała jako ciała „ja”. Uznałam, że najważniejsze funkcje w ciałopiśmienniczych czynnościach podmiotu spełniają: funkcja ekspresywna, znaczeniotwórcza i perswazyjna. W przywołanym rozdziale zajęłam się takimi zagadnieniami, jak m.in.: zmiana statusu ontycznego stereotypu, twórcza moc imienia, zespolenie instancji nadawczej z komunikatem, haptyczność wizualna i audialna, demedykalizujące sposoby prezentacji bohatera. Doszłam do wniosku, że w tożsamościową fakturę bohatera wpisana jest palimpsestowość. W pretranzycji oznacza ona zewnętrzność, na którą mimowolnie nakłada się wewnętrzne odczucie płci. W trakcie ciałopisania, np. w praktykach ubraniowych, zaczynają pojawiać się sygnały, znaki reprezentujące płeć psychiczną, które sytuują bohatera w amorficzności, w byciu jednym i drugim. Nawet „po” procesie tranzycji pozostają ślady niechcianej płci, np. w zakresie własnej somatyczności (m.in. pozostałe po zabiegach chirurgicznych blizny), barwy głosu (w przypadku niektórych transkobiet). Poza tym ciałotekst bohatera to ciałotekst z pamięcią. Jednak blizny jako pozostałości po doświadczeniach współtworzą jego podmiotowość. W refleksji nad doświadczeniami bohatera transseksualnego konkluzja o jego palimpsestowości nie była dla mnie wystarczająca, dlatego sięgnęłam po barokowe koncepty, mające swoje pierwotne zastosowanie w poezji. Uznałam, że kluczową rolę w uchwyceniu tworzenia w procesie ciałopisania – ciałotekstu i jego palimpsestowości – odgrywa efekt odbicia fali. Bohater zapisuje siebie – ciałotekst odpowiednimi znakami, czyli strojem, makijażem, fryzurą, zapachem, muskulaturą, gestem, barwą głosu, językiem, terapią hormonalną i / lub zabiegami chirurgicznymi. Bohater w swojej korekcie płci osiąga kres, ale przez jego ciałotekst zaczyna przebijać tekst wcześniejszy, czyli płeć z którą się psychicznie nie identyfikował. Dlatego w opisie bohatera transseksualnego funkcjonalne jest zastosowanie figury sumacji. Kategoria ta trafnie odzwierciedla jego trajektorię. Zatem bohater nie jest tym, kim był przed ciałopisaniem, nie jest również efektem tranzycji, nie jest wyłącznie palimpsestem, ale tym wszystkim łącznie, a więc i człowiekiem, który zmagał się z odczuciem niezgodności płciowej; który ciałopisał, by stać się ciałotekstem; który w końcu zdał sobie sprawę, że pewne blizny, ślady współtworzą fakturę jego tekstu, a więc, że pozostanie w nim szczelina nie do wcielenia. Akceptując swoją trajektorię, w tym aspekt liminalności, własną palimpsestowość, odzyskuje on autonarracyjną ciągłość – płciowe, a zarazem ponadpłciowe scalenie siebie. W ostatnim rozdziale Poetyka doświadczenia transseksualnego za interesująco badawczo uznałam sposoby narratywizacji fotografii przez bohatera transseksualnego oraz połączonego z nim więzią emocjonalną bohatera cispłciowego. Zwróciłam uwagę na odbiór fotografii przez transseksualny podmiot, którego perspektywa poznawcza tworzy wyjątkowy filtr interpretacyjny, osadzając fotografię prywatną w kontekście transseksualności. Odniosłam punctum Barthes’a do płci psychicznej bohatera. Niektórzy z bohaterów tekstualizują doświadczenie ciałopisania, tworząc z układanych w sposób chronologiczny zdjęć – foto-narracje. Inni piszą autobiografię, która staje się częścią ciałotekstu. Z tego względu można mówić o poszerzeniu „paktu autobiograficznego” Lejeune’a o sam tekst. Wówczas następuje utożsamienie autora z narratorem, bohaterem i samym tekstem. Poza tym uznałam, że już wykrystalizowała się odmiana transseksualnego dyskursu autobiograficznego, którą nazwałam (odwołując się do autobiograficznego trójkąta M. Czermińskiej) dyskursem autobiograficznego wyzwania. Natomiast w badaniu biografii (choć nie tylko) o transseksualnym bohaterze zaproponowałam zastosowanie nowego terminu jakim jest transseksografia. Przyjęłam, że jest to taka odmiana biografii, która wykorzystując elementy konstrukcji hagiograficznej, tworzy wzorce postępowania. Kończąc pracę, skoncentrowałam się na przedstawionej w różnym materiale semiotycznym historii Lili Elbe, która przechodząc tranzycję, porzuciła swój talent malarski. Przełożyłam strukturę tryptyku ze sztuki rzeźbiarskiej, a konkretnie ruchu jego bocznych skrzydeł na konstrukcję bohatera, wykazując specyfikę jego trajektorii. Specyfika ta polega m. in. na jednoczesnym zakrywaniu i wydobywaniu płci psychicznej; oscylowaniu między transseksualnością, wyobrażoną kobiecością a interpłciowością. W pracy starałam się wypracować użyteczne dla dalszych badań nad transseksualnością narzędzia badawcze oraz język analityczno-interpretacyjny wspólny dla mówienia o zjawisku w kontekście różnych tekstów kultury. Mimo stworzenia pewnych nowych terminów za fascynujące uznałam wyjęcie z różnych szuflad znanych wcześniej pojęć, kategorii, by inspirując się ich pierwotnymi znaczeniami, wymodelować je na nowo. Uznałam, że są one nad wyraz plastyczne, elastyczne i przede wszystkim pomocne w badaniu doświadczenia transseksualności, które jest jednym z możliwych reprezentacji ludzkiego doświadczenia.

The paper examines the problem of discrepancy experienced by transsexual characters between psychological gender and its external representation. It also deals with the process of transition, i.e. the gradual merging of gender identity as a result of the reconciliation between psychological and socio-cultural gender and sex (to a certain extent). Only a handful of books have been devoted to exploring the ways in which transgender- transsexuality exists in cultural texts, such as Jay Prosser’s Second Skins. The Body Narratives of Transsexuality (1998). Like Prosser and Oren Gozlan (ed. Current Critical Debates in the Field of Transsexual Studies. In Transition 2018), I place my research within transsexual studies which draw on historical discourse to distinguish transsexuality from transvestism. As there are so few comprehensive analysis of the transsexual character in literature and film studies, and since the number of literary and cinematic works about the transsexual character continues to grow, I felt there was a need for a work that would focus on texts (including those by Polish authors). In the dissertation, the in-depth textological consideration of the experience of gender nonconformity and the process of transition is dominated by a transdisciplinary approach, thus referencing areas of knowledge from sociology (which overcame the medicalization of the transsexuality issue), anthropology, psychology, psychoanalysis, history, medicine, and law. The research material which was analyzed, interpreted, and problematized by me is extremely extensive. It includes: autobiographical and biographical relations, auto/biographies, novels, short stories, documentaries, feature films (including those based on true stories), reportages, and diaries. The predominant texts are those written from the 1880s to the present day but the auto/biography Man into Woman (1931) was also discussed. I deliberately drew on research material which is traditionally considered to have different ontic and epistemic status (fiction, documentarism) in order to achieve the dissertation's aim of exploring the experience of gender nonconformity and gender transitions having representation in different texts. While researching texts, I allowed myself to edit them to some extent. I arranged various literary and film fragments into sequences and scenes. From this connotatively edited material, I drew research conclusions. What I found particularly inspiring for my research approach was the work of Prosser, who points to the correlation of body and narrative when analyzing and interpreting autobiographies of transsexual people. In this dissertation, I have developed my own perspective, which, while also concerned with the trajectory of narrative and the body of the transsexual subject, captures transition as writing, or rather reading, writing and reading oneself by others and oneself by oneself. I use the term body-writing in this paper, which finds its application in many research texts. Anna Lebkowska's use of the term in the context of écriture féminine to identify literariness and corporeality inspired me to apply it in a broader sense, that is, to the issue of transsexual experience. Following this line of thought, I decided that transsexual characters create body-texts by creating themselves in the process of body-writing. On the one hand, their somaticity becomes a text, they textualize themselves; on the other, some of the characters create textual narratives about themselves in documentary prose. Because of the characters' invocation of multiple hypotexts, I took another goal of inquiry, which was to examine the role of intertextuality in the formation of gender identity in transwomen and transmen. In examining body-writing, I have applied Janet Verner Gunn's theory to the autobiographies of transsexual authors, as well as to fictional texts (primarily novels by cisssexual authors). In examining films, on the other hand, I drew on Murray Smith's cognitive theory of emotion. The paper is divided into four chapters. In the first one, entitled The Other / Stranger. Towards a Transsexual Subject, I have presented works that deal with the themes of otherness, shame, irony of fate, social pressure of the normative body, self-control, sexualisation, transgression in terms of clothing, and the sense of duality. The aforementioned presentation acts as a background broadening the context of the investigated phenomenon, which is necessary due to the introduction of, for example, the issue of interpersexuality. Next, I presented the issue of transgender as a cultural, historical, textual, but also medico-social issue in order to demonstrate that the target encounter with transsexuality generates a basis for research dialogue. In the second chapter, Self-recognition and the Desire to Align Gender Nonconformity. Eclectic Identity, I argued that the transsexual character can be described in terms of an oxymoronic subject whose self-image ("inner eye" identified with psychic gender) stands in opposition to the external image and perception of others ("outer eye"). The character longs for another's accepting gaze, for it is in the "outer eye" that he can gain confirmation of his existence. As a prototype of social transition, we can consider the childhood games presented (in retrospect) in literary and film texts (including the act of projecting one's own desires onto a doll). Next, I found that the transsexual character goes through the mirror stage, but as time goes on, they increasingly experience the negative aspects of the mirror phase, such as alienation, illusion. Hence my suggestion to extend the inversion of the mirror phase in relation to Lacan's recognitions. However, the mirror for the character also becomes a symbol of the pursuit of the identity of the subject's perception of his own gender and the perception of it by others. It is on the surface of the mirror that psychic gender materializes. It was important for my work to pay attention to the textualized character as a reader. I was fascinated by their interaction with the text; including their filling in of blank spaces in the act of reading, their internalizing of the text, their process of "identification-projection." As a result, I came to the conclusion that the character, while establishing their own identity and then preparing to externalize their gender and advocate certain values, activates the following intertextual relations: text - text, text - genre, text - reality. In demonstrating the intertextual nature of the transsexual subject, I have found that the dominant reading strategies for the transgender subject are the mimetic style and the style that I have termed as metonymic. I have proposed that the transsexual character may be called "embedded" because in the course of reading the character acquaints oneself with various characters and makes a compilation or, more precisely, a synthesis of their personality traits, apperances, and values. Their multi-level - embeddedness may stem from the concept of building their own identity. The unwanted psychosomatic hybridity is painfully familiar to them, so they transform it into a hypotextual-identity eclecticity, offering hope for happiness. They replace the imposed gender polymorphism (the incompatibility between biological and socio-cultural gender and psychological gender) with an identity intertextual dialogue in which they try to constitute themselves. The character performs self-socialization. In the third chapter, the most extensive one, Transition - Body-Writing - Body-Text, I made the following aspects dominant in the research on body-writing: change of image (putting on clothes adequate with the sense of psychic gender, choosing hairstyles, make-up, perfume); body movements (gestures, facial expressions, ways of walking); para-linguistic and verbal forms of communication; biological correction of sex (hormonal therapy and/or surgical procedures) in the context of the characters' experience of the body as the "me". I found that the most important functions in the body-writing activities of the subject are the expressive function, the meaning-making function, and the persuasive function. In the referenced chapter, among others, I addressed issues such as the changing ontic status of the stereotype, the creative power of the name, the fusion of the broadcast instance with the message, visual and aural haptics, and demedicalizing methods of character presentation. I came to the conclusion that palimpsestality is inscribed in the identity texture of the character. In the pretransition, it signifies an externality that is involuntarily overlaid with an internal sense of gender. In the course of body-writing, for example in clothing practices, signals begin to appear, signs representing psychic gender, which situate the character in amorphousness, in being both. Even "after" the proces of transition, traces of the unwanted gender remain, e.g., in terms of one's somaticity (e.g., the scars left after surgical procedures), voice timbre (in the case of some transwomen). Besides, the character’s body-text is a body- text with memory. However, the scars as remnants of experiences contribute to the character's subjectivity. In reflecting on the experiences of the transsexual character, the conclusion of their palimpsestality was not enough for me, so I turned to Baroque concepts that have their original application in poetry. I felt that the wave reflection effect played a key role in capturing creation in the process of body-writing - the body-text and its palimpsesticity. The character inscribes themselves - the body-text with appropriate signs, i.e. clothing, makeup, hairstyle, scent, musculature, gesture, tone of voice, language, hormone therapy and/or surgical procedures. The character in their gender correction reaches an end, yet through their body-text, the earlier text begins to emerge - that is, the gender they did not mentally identify with. Therefore, in describing the transsexual character, it is practical to use the figure of summation. This category aptly reflects their trajectory. Thus, the character is not who they were before body-writing, nor are they the effect of transitions, nor are they merely a palimpsest, but all of these together; thus, they are the person who has struggled with the sensation of gender nonconformity, who has body-written to become a body-text, and who has finally realized that certain scars and marks contribute to the texture of their text, and thus, that there will remain a gap in their text that cannot be embodied. By accepting their trajectory, including the aspect of liminality, their own palimpsestality, they recover the self-narrative continuity - the gendered and yet beyond- gendered merge of oneself. In the last chapter The Poetics of Transsexual Experience, I found research interest in the ways in which a photograph is narrativized by a transsexual character and a cissexual character that is connected to them by an emotional bond. I paid attention to the reception of photography by the transsexual subject whose cognitive perspective creates a unique interpretative filter, embedding private photography in the context of transsexuality. I related Barthes' punctum to the character’s psychological gender. Some of the characters textualize the experience of body-texting by creating photo- narratives out of photographs arranged in a chronological manner. Others write an autobiography that becomes part of the body-text. Therefore, we can talk about an extension of Lejeune's "autobiographical pact" to the text itself. Then, there is an identification of the author with the narrator, the character, and the text itself. In addition, I have found that a variety of transsexual autobiographical discourse has already arisen, which I have called (referring to M. Czerminska's autobiographical triangle) the discourse of autobiographical challenge. However, in examining biographies (though not only) about a transsexual character, I proposed using a new term, transsexography. I have assumed that it is a variety of biography which, using elements of hagiographic construction, creates behavioural patterns. In completing the work, I focused on various semiotic materials on the story of Lili Elbe who, undergoing a transition, abandoned her talent as a painter. I translated the structure of the triptych from sculptural art, specifically the movement of its side wings to the construction of the character, demonstrating the specificity of its trajectory. These specificities include the simultaneous concealment and extraction of psychic gender; oscillating between transsexuality, imagined femininity, and interpersexuality. In this paper, I have tried to develop research tools useful for further studies on transsexuality, as well as an analytical and interpretative language common for discussing the phenomenon in the context of various cultural texts. Despite the creation of some new terms, I found it fascinating to take previously known concepts and categories from various drawers and, inspired by their original meanings, to model them anew. I found them malleable, flexible, and above all helpful in exploring the experience of transsexuality, which is one of the many possible representations of human experience.