装飾表記における漢字の認識について ― 山手線の駅スタンプ事例に見る日本人大学生の文字能力 ―

Celem niniejszej pracy było zbadanie stopnia rozpoznawalności znaków kanji wpisanych w grafie wśród natywnych studentek i studentów uniwersytetu japońskiego. Materiałem badawczym było 30 publicznie dostępnych stylizowanych grafii eki sutanpu (stempli znajdujących się na stacjach kolejowych) z linii Yamanote w Tokyo, w Japonii. Linia składa się z 30 stacji, a nazwa każdej z nich ma w sobie przynajmniej dwa znaki kanji. W wybranej grupie autorzy eki sutanpu stworzyli grafie poprzez przekształcenie jednego znaku kanji z każdej nazwy stacji. W niniejszej pracy zamieszczona została propozycja morfologicznego podziału 30 grafii na 10 kategorii w oparciu o stopień ingerencji w sam znak oraz w otaczającą go przestrzeń. Grupa badawcza składała się z 42 Japonek i Japończyków pochodzących z prefektury Saitama w wieku 18-24 studiujących na japońskim uniwersytecie. Z każdą osobą badaną został przeprowadzony bezpośredni 2-3 minutowy wywiad, który polegał na pokazaniu uczestniczce, bądź uczestnikowi, 30 zmodyfikowanych przez autorkę pracy grafii w 5-sekundowych odstępach za pośrednictwem prezentacji komputerowej. Zadaniem osób badanych było powiedzenie, jaki znak widzą na ekranie. Następnie wyniki badania zostały przeanalizowane pod różnymi kątami, takimi jak przedstawiony podział morfologiczny, grupy znaków obowiązkowo nauczanych w japońskich szkołach podstawowych (kyōikukanji), uprzednia znajomość, czy też kolekcjonowanie eki sutanpu. Dodatkowym elementem badania jest przedstawienie skłonności do ustnego rozpoznania znaku za pomocą odczytów rodzimych, sinojapońskich, czy też opisywania znaku poprzez słowo przykładowe. Praca ta nie tyle podważa myśl pedagogiczną obecną w kyōikukanji, jak również zapewnia wgląd w rozpoznawalność znaków kanji i skłania do rozważań odnośnie granicy między ilustracją a językiem.

This paper focuses on kanji, an inherent part of the Japanese writing system, and the level of their recognition in stylised graphies, which in this case are publicly available train station stamps from Yamanote Line in Tokyo, Japan. Although the line consists of 30 stations, and every single one has two or more kanji characters in its name, just one character from each name is transformed into a stamp graphy. 30 stamps can be divided into 10 morphological categories, depending on the level of interference into the character and its surroundings. 42 native Japanese university students aged 18-24 from Saitama Prefecture were selected as participants in the study. Every person was shown 30 station stamp graphies, previously edited by the author, on a computer screen, and was asked to say what kanji character they see. The time limit for each graphy was 5 seconds. The study not only undermines the educational thought prevalent in the Japanese kyōikukanji system, but also provides surprising insight into kanji recognition and asks where to draw a line between illustration and language.

本論は、日本語表記体系の固有要素である漢字と、装飾表記おけるその認識度に着目する。本事例では、日本・東京の山手線において公に提供されている駅スタンプを用いる。同路線は30の駅で構成され、各駅名には2つ以上の漢字が含まれるが、各駅名から１文字のみがスタンプの装飾表記に変換されている。30枚の装飾表記は、文字とその周囲への干渉度合いに基づき、形態的カテゴリーに10分類できる。研究参加者として、埼玉県在住の18～24歳の日本人大学生42名を選出した。各研究参加者には、（コンピューター画面に表示された）事前に筆者が編集した30枚の装飾表記が提示され、認識した漢字を回答するよう求められた。各装飾表記の提示時間は５秒間。本研究は日本の教育用漢字体系に広く浸透する教育思想を揺るがすだけでなく、漢字認識に関する驚くべき知見を提供し、イラストと言語の境界線をどこに引くべきかという問いを投げかけている。