Teleosemantyczna charakterystyka oświadczeń woli

W pracy zaproponowano alternatywną, teleosemantyczną charakterystykę oświadczeń woli w prawie cywilnym, wychodząc od tezy, że art. 60 k.c. ma charakter definicji „nawiasowej”, która otwiera pole do dookreślenia, czym jest definiowany termin w świetle pozaprawnych teorii znaczenia. Zrekonstruowano dwie konkurencyjne drogi ujęcia oświadczenia woli: „oświadczenie jako zachowanie” oraz „oświadczenie jako wola wyrażona”, wskazano na napięcia językowe i ontologiczne w pierwszej z nich, zwłaszcza w sprawach, w których komunikat jest generowany przez algorytm lub „interpretuje” go algorytm. Wykazano, że standardowa semiotyczna perspektywa znaku ma ograniczoną moc wyjaśniającą wobec oświadczeń automatycznie generowanych i systemowo mediowanych. Zaproponowano więc ujęcie teleosemantyczne (w duchu biosemantyki Millikan i informacji semantycznej MacKaya): oświadczenie rozumiane jest jako zewnętrzna reprezentacja, której obiektywną treść wyznacza funkcja właściwa ukształtowana w „warunkach normalnych” typowego użycia i reakcji adresatów; zilustrowano to analogią „tańca pszczół”. Zaproponowano dookreślenie, czym jest obiektywne znaczenie oświadczenia woli. Dla zastosowań praktycznych zaproponowano kierunek operacjonalizacji poprzez budowę korpusu „funkcji właściwych”. Całość koncepcji stwarza warunki do utrzymania jedności pojęciowej instytucji, ochrony autonomii woli i zaufania oraz adekwatnego ujęcia przypadków granicznych, w tym oświadczeń generowanych przez algorytmy, bez przyznawania im podmiotowości prawnej.

In this paper an alternative teleosemantic characterization of declarations of intent in civil law is proposed, starting from the thesis that Article 60 of the Polish Civil Code functions as a ‘parenthetical’ definition that opens the field for specifying what the defined term is in light of extralegal theories of meaning. The paper reconstructs two competing approaches to the declaration of intent: ‘the declaration as behavior’ and ‘the declaration as expressed will’, and it points to linguistic and ontological tensions in the former, especially in cases where the message is generated by an algorithm or ‘interpreted’ by an algorithm. The paper shows that the standard semiotic perspective on the sign has limited explanatory power with respect to automatically generated and systemically mediated declarations. A teleosemantic account is therefore proposed (in the spirit of Millikan’s biosemantics and MacKay’s theory of semantic information): a declaration is understood as an external representation whose objective content is determined by its proper function, shaped under the ‘normal conditions’ of typical use and of addressees’ responses; this is illustrated with the analogy of the bees’ ‘waggle dance’. A further specification is offered of the objective meaning of a declaration of intent. For practical applications, a path toward operationalization is suggested by building a corpus of ‘proper functions’. Taken as a whole, the conception creates conditions for maintaining the institution’s conceptual unity, protecting autonomy of will and trust, and adequately accounting for borderline cases, including declarations generated by algorithms, without granting them legal personhood.