Bohater powieści polifonicznej w przekładzie, czyli iloma głosami mówi Małgorzata?

„Mistrz i Małgorzata” to jedna z najczęściej tłumaczonych w Polsce książek. Pierwszego przekładu dokonali w 1969 roku Witold Dąbrowski i Irena Lewandowska. Autorem drugiego tłumaczenia z 1995 roku jest Andrzej Drawicz. Problematyczna dla tłumaczy okazuje się między innymi intertekstualna polifoniczność utworu. Bohaterką na wskroś wielogłosową jest tytułowa Małgorzata, której profil nawiązuje zarówno do „Fausta” Goethego, jak i historii społeczno-kulturalnej czasów międzywojnia, a także do rosyjskiego folkloru, ukazanego między innymi w pracach Nikołaja Gogola. Tłumacze różnie podeszli do tematu, podkreślając lub maskując poszczególne elementy kreacji postaci. Lewandowska i Dąbrowski przede wszystkim skupiają się na Małgorzacie jako bohaterce romantycznej, aktywnej. Drugi tłumacz przede wszystkim eksponuje sytuację graniczną Małgorzaty jako kobiety. Dzięki temu w tłumaczeniach mamy do czynienia z bohaterką, która do pewnego stopnia różni się od wersji Bułhakowa. Co więcej, między przekładami dochodzi do korespondencji, Andrzej Drawicz wyraźnie polemizuje z pomysłami poprzedników. Zabieg ten sprawia, że tytułowa bohaterka przemawia kolejnymi głosami.