“Wikinomia i nowi aleksandryjczycy” – fenomen otwartego dostępu do wiedzy na przykładzie platform Sci-Hub, LibGen i Z-Library

Niniejsza praca magisterska podejmuje zagadnienie bibliotek-cieni, nieformalnych platform udostępniających wiedzę naukową i specjalistyczną. Zjawisko zostało przedstawione w kontekście koncepcji Tapscotta i Williamsa, wikinomii, oraz nowych aleksandryjczyków, którzy nawiązując do działalności bibliotekarzy starożytnej Biblioteki Aleksandryjskiej, przyczyniają się do gromadzenia i rozpowszechniania wiedzy za darmo. Celem pracy jest ukazanie fenomenu bibliotek-cieni przez przedstawienie ich genezy oraz społeczno-prawnych kontrowersji. Analizie poddano trzy najważniejsze platformy: Sci-Hub, Library Genesis (LibGen) oraz Z-Library. Badano ich globalny wpływ na edukację oraz regionalny dotyczący wybranych przykładów: Polski, RPA, Indii, Egiptu, Indonezji, Indii i Ameryki Łacińskiej. Brano pod uwagę różne warunki i bariery społeczno-gospodarcze. Przeprowadzono badanie sondażowe wśród studentów studiów II stopnia Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego, w celu poznania ich codziennych praktyk oraz opinii dotyczących korzystania z bibliotek-cieni. Chociaż stanowią one nielegalne źródło wiedzy, stały się ważną częścią naukowego ekosystemu. Autorka podkreśla, że zrozumienie tego zjawiska wymaga spojrzenia interdyscyplinarnego, na perspektywę społeczną, ekonomiczną oraz prawną.

This master’s thesis addresses the phenomenon of shadow libraries, namely informal platforms that provide access to academic and specialist knowledge. The phenomenon is examined within the framework of Tapscott and Williams’ concept of wikinomics, as well as the idea of the “new Alexandrians,” who, by drawing upon the legacy of the librarians of the ancient Library of Alexandria, contribute to the collection and free dissemination of knowledge. The aim of this thesis is to present the phenomenon of shadow libraries through an analysis of their origins and the socio-legal controversies surrounding them. The study focuses on the three most significant platforms: Sci-Hub, Library Genesis (LibGen), and Z-Library. Their global impact on education, as well as their regional influence in selected contexts: Poland, South Africa, India, Egypt, Indonesia, and Latin America, was examined, with particular attention devoted to diverse socio-economic conditions and barriers. A survey study was conducted among graduate students of the Faculty of Journalism, Information and Book Studies at the University of Warsaw in order to explore their everyday practices and opinions regarding the use of shadow libraries. Although such platforms constitute illegal sources of knowledge, they have become an important component of the contemporary scholarly ecosystem. The author emphasizes that understanding this phenomenon requires an interdisciplinary approach encompassing social, economic, and legal perspectives.