„Raz wrzucony do bytu otchłani” - juwenilia Mickiewiczowskie z lat 1817-1821 w świetle kryzysu Oświecenia

Praca poświęcona jest wczesnym utworom Adama Mickiewicza z lat filomackich (1817–1821) w kontekście oświeceniowych inspiracji. Jej celem jest odczytanie ich pod kątem etyki – zagadnienia kluczowego dla twórczości Mickiewicza. Autorka stara się zrekonstruować myślenie poety o złu i jego przyczynach, analizując najważniejsze konteksty filozoficzne: idee Woltera, Jeana-Jacques’a Rousseau, a także projekt Bildung sformułowany przez Johanna Wolfganga Goethego. Mickiewicz w wierszach filomackich opowiada się po stronie Bildung i tworzy program pozytywny, zaś w analizowanych powiastkach filozoficznych (przekładach z Woltera): „Mieszku, księciu Nowogródka” i „Dziewicy z Orleanu” ujawnia ciemne strony ludzkiej natury oraz zagrożenia płynące z zewnętrznych wpływów (np. bezmyślnego podążania za narzuconymi normami moralnymi). Autorska „Kartofla zostaje omówiona jako wyraz antropologicznych lęków związanych z ambiwalencjami postępu cywilizacyjnego. Luki w systemie oświeceniowym oraz „pesymizm oświeceniowy” zostają przez Mickiewicza przetworzone i przekroczone. Świadectwem tego procesu jest „Żeglarz”, interpretowany jako rozstanie z programem oświeceniowym na rzecz nowej drogi epistemologicznej i aksjologicznej.

This thesis is devoted to the early works of Adam Mickiewicz from the Philomath period (1817-1821) in the context of their Enlightenment inspirations. It proposes a reading from an ethical perspective – a central issue in Mickiewicz’s work as a whole. It reconstructs the poet’s understanding of evil and its genesis. This thesis analyzes the main philosophical contexts: the ideas of Jean-Jacques Rousseau and Voltaire, as well as the Bildung project formulated by Johann Wolfgang Goethe. The point of departure is the crisis of the Enlightenment belief in humanity and the possibility of eliminating suffering. Voltaire thought evil to be rooted in superstitions and oppression, while Rousseau perceived it as corruption of the innate, good human nature. Bildung can be interpreted as a response to the collapse of the traditional anthropological notions and a project allowing for a less-conflicted and more fulfilling existence. In his Philomath poems, Mickiewicz expresses his support for the Bildung project and creates a positive program. Whereas in the philosophical tales discussed in this thesis – his translations of Voltaire’s writings – Mieszko, książę Nowogródka (Mieszko, the prince of Nowogródek) and Dziewica z Orleanu (The Maid of Orléans) he exposes the dark aspects of human nature and the dangers stemming from external influences (such as conformism). His original work Kartofla (The Potato, a mock-heroic poem) explores the moral anxieties connected with the consequences of civilizational progress. The gaps in the Enlightenment system, manifested in Voltaire’s and Rousseau’s writings as “Enlightenment pessimism”, are processed and eventually surpassed in Mickiewicz’s works. A testimony to this process can be found in Żeglarz (The Sailor), a farewell to the Enlightenment program in the favour of a new epistemological and axiological path.