Żywioł obserwacji a żywioł opowieści. Pisarze jako etnografowie w literaturze polskiej drugiej połowy XIX i początku XX wieku

Niniejsza praca problematyzuje pozycję pisarza-etnografa, sięgając po dzieła, w których dominującą narracją jest obserwacja. Analizuje się tu utwory literatury polskiej drugiej połowy XIX i początku XX wieku wyróżniające się etnograficznym spojrzeniem. Część pierwszą – najważniejszą – stanowi analiza Lata leśnych ludzi Marii Rodziewiczówny. Następnie omawia się utwory Klemensa Junoszy Szaniawskiego: szczególnie opowiadania o tematyce żydowskiej. Ostatnim pisarzem w tej konstelacji okazuje się Zygmunt Haupt – w kontekście pamięci rzeczy oraz zwrotu ku rzeczom. Praca dotyczy także analizy sposobów przedstawiania grup społecznych poprzez kategorię „pisarza-etnografa”. Pojęcie to, użyte metaforycznie, odnosi się do twórców, którzy w swoich utworach wykazują szczególną wrażliwość na życie codzienne wspólnot lokalnych, ich rytuały, zwyczaje i relacje wewnętrzne. W części analitycznej skupiono się na twórczości Marii Rodziewiczówny, a szczególnie na powieści Lato leśnych ludzi, ukazującej zamkniętą społeczność żyjącą w zgodzie z naturą. Uwagę poświęcono sposobowi kreacji narratora, konstrukcji świata przedstawionego oraz ideowym założeniom utworu. Praca, opierająca się na interpretacji literackiej w kontekście antropologicznym, kulturowym i społecznym ukazuje, że literatura może pełnić funkcję poznawczą i dokumentacyjną, a pisarz – obok artysty – może być również świadkiem i badaczem epoki.

This thesis problematizes the position of the writer-as-ethnographer, focusing on works in which observation constitutes the dominant narrative mode. It analyzes Polish literature of the second half of the 19th century and the beginning of the 20th century, characterized by an ethnographic perspective. The central and most important part is devoted to the analysis of Lato leśnych ludzi by Maria Rodziewiczówna. The study then turns to the works of Klemens Junosza Szaniawski, with particular emphasis on his stories dealing with Jewish themes. The final writer examined in this constellation is Zygmunt Haupt, discussed in the context of the memory of objects and the “turn to things. The thesis also addresses the representation of social groups through the category of the “writer-as-ethnographer.” This concept, used metaphorically, refers to authors who demonstrate a particular sensitivity to the everyday life of local communities, their rituals, customs, and internal relationships. The analytical section focuses primarily on Rodziewiczówna’s prose, especially on the novel Lato leśnych ludzi, which depicts a closed community living in harmony with nature. Attention is given to the construction of the narrator, the shaping of the fictional world, and the ideological premises of the work. Grounded in literary interpretation within anthropological, cultural, and social contexts, the thesis demonstrates that literature can serve both cognitive and documentary functions, and that the writer — alongside the artist — may also be regarded as a witness and researcher of their epoch.