Intertekstualne oblicze Mefistofelesa. Analiza porównawcza Fausta Johanna Wolfganga von Goethego oraz opery Mefistofeles Arriga Boita

Postać diabła należy do najbardziej trwałych figur wyobraźni europejskiej, nieustannie podlegających reinterpretacjom i estetycznym przekształceniom. Szczególne miejsce zajmuje wśród nich Mefistofeles, który w kolejnych przetworzeniach mitu faustowskiego stopniowo przestaje funkcjonować wyłącznie jako uosobienie religijnego zła, stając się znakiem ironii, negacji i destabilizacji obowiązującego porządku. Proces ten szczególnie wyraźnie ujawnia się w relacji pomiędzy dramatem Faust Johanna Wolfganga von Goethego a operą Mefistofele Arriga Boita, stanowiącą nie tyle adaptację dramatu Goethego, ile jego świadome przeniesienie do estetyki późnego XIX wieku we Włoszech oraz formy teatru muzycznego. Niniejsza praca stanowi próbę ukazania postaci Mefistofelesa jako centralnej figury dialogu intertekstualnego oraz intersemiotycznego, osadzając ją na pograniczu badań literackich, librettologicznych i muzykologicznych. Analiza wskazuje na znaczenia obecne w strukturze dramatycznej Goethego, które w operze Boita zostają częściowo przejęte przez muzykę. Staje się ona w ten sposób autonomicznym nośnikiem metafizycznego niepokoju. Szczególną rolę zajmuje w tej analizie transpozycja figury Mefistofelesa: z filozoficznego komentatora rzeczywistości przekształca się on w centrum teatralności organizujące przestrzeń operowego widowiska.

The figure of the devil is one of the most enduring figures in the European imagination, continually subjected to reinterpretation and aesthetic transformation. Among its various incarnations, Mephistopheles occupies a particularly significant position. In successive reworkings of the Faustian myth, he gradually ceases to function solely as the embodiment of religious evil, becoming a symbol of irony, negation and the destabilisation of the established order. This process is particularly evident in the relationship between Johann Wolfgang von Goethe’s drama Faust and Arrigo Boito’s opera Mefistofele, which is not so much an adaptation of Goethe’s drama as a conscious transposition of it into the aesthetics of late nineteenth-century Italy and the medium of musical theatre. This study seeks to examine the character of Mephistopheles as a central figure in intertextual and intersemiotic dialogue, situating him at the intersection of literary, librettological and musicological studies. The analysis highlights meanings present in Goethe’s dramatic structure, which in Boito’s opera are partially taken over by the music. In this way, the music becomes an autonomous medium for metaphysical unease. The transposition of the figure of Mephistopheles plays a particular role in this analysis: from a philosophical commentator on reality, he is transformed into the centre of theatricality that organises the space of the operatic spectacle.