Długa wojna nad Sanem. O wynajdywaniu świata w warunkach okołowojennej przemocy

Praca jest próbą opowiedzenia o wojennej przeszłości nadsańskich wsi przy użyciu pojęć, za pomocą których rzeczywistość ta była pamiętana i rozumiana przez ich współczesnych mieszkańców – przede wszystkim bezpośrednich świadków i uczestników tych zdarzeń. Pokazuję w niej, jak ludzie ci wynajdywali swoje społeczne światy w odpowiedzi na przemoc, spotykającą ich ze strony tak scentralizowanych ośrodków okupacyjnych, jak też lokalnych dysponentów przemocy. Śledząc wędrówkę materiału, pokazuję, że wraz z przekształcaniem – rękami mieszkańców – fizycznej postaci Nadsania, zmieniała się również tworząca je rzeczywistość społeczna. Przemoc, która nastała po przejściu frontu w 1944 r. określam mianem wielokierunkowej, to znaczy przebiegającej w różnych osiach, sytuacyjnie odwołującej się do kryterium etnicznego, ale od niego nieuzależnionej. Miała ona ponadto charakter partycypacyjny, to znaczy stwarzała warunki, w których włączyć się w nią można było na różne sposoby – nie tylko jako sprawca bezpośrednio atakujący ofiarę. W pracy dowodzę, że doświadczenie przemocy wielokierunkowej, wydarzającej się we wsiach etnicznie mieszanych, prowadziło ich mieszkańców do wykształcenia w sobie postawy krytycznej wobec etnicznego kryterium dystrybucji obcości. Pielęgnowana przez nich pamięć tych wypadków kładzie nacisk na to, że „i ci, i ci byli winni”, podkreśla również znaczenie transetnicznej solidarności jako praktyki społecznej, umożliwiającej przetrwanie czasu akcji.