Synestezja jako sposób obrazowania świata na przykładzie poezji Józefa Czechowicza

Praca koncentruje się na zjawisku synestezji w poezji Józefa Czechowicza. Synestezja, opisywana zarówno w literaturoznawstwie, jak i w badaniach neurologicznych, w twórczości tego poety awangardowego pełni funkcję nie tylko stylistyczną, ale systemową, staje się zasadą organizującą język poetycki i sposób obrazowania. Celem pracy jest ukazanie, jak Czechowicz łączy modalności zmysłowe, budując spójną i wielowymiarową wizję świata. Analizie poddano pięć tomów poety: Ballada z tamtej strony, Kamień, Nic więcej, Dzień jak co dzień oraz Nuta człowiecza. Metodologia obejmuje rekonstrukcję pól semantycznych, analizę kolokacji i łączliwości leksykalnej oraz badanie struktur składniowych. Wyniki wskazują, że dominującą rolę odgrywają połączenia wzrokowo-słuchowe, istotne są też synestezje wzrokowo-dotykowe i węchowe. Synestezja w poezji Czechowicza pełni funkcje estetyczne i poznawcze, a także egzystencjalne: umożliwia integrowanie przeciwstawnych doświadczeń, takich jak piękno i groza czy sen i śmierć, nadając jego twórczości oniryczny i katastroficzny charakter.

This paper focuses on the phenomenon of synesthesia in the poetry of Józef Czechowicz. Synesthesia, described in both literary studies and neurological research, plays not only a stylistic but also a systemic role in the work of this avant-garde poet—it becomes the organizing principle of poetic language and imagery. The aim of this paper is to show how Czechowicz combines sensory modalities to construct a coherent and multidimensional vision of the world. Five volumes of the poet's work were analyzed: Ballada z tamtej strony [Ballad from the Other Side], Kamień [Stone], Nic więcej [Nothing More], Dzień jak co dzień [A Day Like Any Other], and Nuta człowiecza [Human Note]. The methodology includes the reconstruction of semantic fields, the analysis of collocations and lexical combinability, and the study of syntactic structures. The results indicate that visual-auditory connections play a dominant role, while visual-tactile and olfactory synesthesia are also important. Synesthesia in Czechowicz's poetry has aesthetic and cognitive functions, as well as existential ones: it enables the integration of contrasting experiences, such as beauty and horror or sleep and death, giving his work a dreamlike and catastrophic character.