Ocena konfliktów z udziałem Litwy według Roczników Jana Długosza

Niniejsza praca analizuje sposób, w jaki Jan Długosz ocenia konflikty z udziałem Litwy oraz działania wojenne Litwinów w Rocznikach, czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego. Badanie obejmuje okres od pierwszej wzmianki w 1205 roku do końcowych partii dzieła, a zasadniczą cezurę stanowi unia w Krewie. Przedmiot analizy stanowi sposób wartościowania konfliktów przez Długosza, w co wpisują się m.in. kategorie winy, kary, sprawiedliwości, pychy i zdrady. Analiza uwzględnia również wpływ światopoglądu kronikarza na kształt narracji w Rocznikach, a zwłaszcza patriotyzmu i prowidencjalizmu. Przed chrystianizacją Litwini są przedstawiani głównie jako najeźdźcy, łupieżcy i barbarzyńcy. Regularnie mordują oni i porywają ludność napadanego kraju, unikają natomiast starcia z armią przeciwnika. Wyprawy litewskie na Polskę Długosz opisuje bardzo emocjonalnie, podkreślając okrucieństwo pogańskich działań, z większym dystansem podchodzi jednak do konfliktu litewsko-krzyżackiego, który opisuje głównie jako pasmo wyrządzanych sobie nawzajem krzywd. W momencie wejścia w unię z Polską Litwa pokazana jest jako kraj pogrążony w desperacji wobec najazdów krzyżackich i tkwiący w głębokim pogaństwie. Po roku 1385 zmienia się zatem stosunek kronikarza do wojny Zakonu przeciw Litwie. Krzyżacy stają się bezprawnym agresorem atakującym chrześcijan, a Polska sprawiedliwym obrońcą Litwy. Poza tym kontekstem stosunek Długosza do Litwinów pozostaje jednak przeważnie niechętny. Witold oceniany jest ambiwalentnie, natomiast walka z buntem Świdrygiełły przedstawiona jest niemal jako krucjata przeciw schizmatykom. Analiza prowadzi do wniosku, że obraz Litwy w Rocznikach został podporządkowany prowidencjalistycznej wizji dziejów, w której główną rolę odgrywa Polska.

This thesis examines how Jan Długosz evaluates conflicts involving Lithuania and the military activities of the Lithuanians in the Annals, or Chronicles of the Famous Kingdom of Poland. The study covers the period from the first mention of Lithuania in 1205 to the concluding sections of the work, with the Union of Krewo serving as the principal chronological dividing line. The analysis focuses on Długosz’s moral evaluation of conflicts, encompassing such categories as guilt, punishment, justice, pride, and treachery. It also considers the influence of the chronicler’s worldview—particularly his patriotism and providentialism—on the narrative of the Annals. Before Lithuania’s Christianisation, the Lithuanians are portrayed primarily as raiders, plunderers, and barbarians. They routinely kill and abduct the inhabitants of the lands they invade, while avoiding confrontation with the enemy’s army. Długosz describes Lithuanian raids on Poland in highly emotional terms, emphasising the cruelty of the pagans’ actions. He adopts a more detached approach, however, to the conflict between Lithuania and the Teutonic Order, which he portrays chiefly as a succession of wrongs inflicted by both sides upon one another. At the time of its union with Poland, Lithuania is depicted as a country driven to desperation by Teutonic incursions and still steeped in paganism. Accordingly, after 1385, the chronicler’s attitude towards the Teutonic Order’s war against Lithuania changes. The Order is recast as an unlawful aggressor attacking Christians, while Poland assumes the role of Lithuania’s just defender. Outside this context, however, Długosz’s attitude towards the Lithuanians remains predominantly unfavourable. Vytautas is portrayed ambivalently, whereas the struggle against Švitrigaila’s rebellion is depicted almost as a crusade against schismatics. The analysis concludes that the image of Lithuania in the Annals is subordinated to a providentialist conception of history in which Poland occupies the central place.