Odpowiedzialność odszkodowawcza osób duchownych za pedofilię (w związku z wyrokiem SN ws. II CSK 124/19)

Przedmiotem niniejszej pracy jest określenie podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej osób duchownych za czyny niedozwolone. Zagadnienie było już znane i podejmowane w doktrynie prawa (zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych). W 2013 r. w Polsce podniesiono po raz pierwszy problem wskazania właściwej podstawy prawnej oraz określenia przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej za księży. Jednak linia orzecznicza zaczęła kształtować się dopiero od 2018 r. Celem pracy jest omówienie podstaw prawnych oraz aksjologicznych cech odpowiedzialności odszkodowawczej osób duchownych za pedofilię.

Problem odpowiedzialności odszkodowawczej księży został rozpatrzony z wykorzystaniem metody dogmatyczno - prawnej. Rozważono perspektywy obowiązujących przepisów prawa cywilnego, również w odniesieniu do zwyczajów Kościoła katolickiego oraz przepisów prawa kanonicznego. Szczególna uwaga została zwrócona na odpowiedzialność duchownych za tzw. „zawiniony czyn własny” do odpowiedzialności za czyny popełnione w stosunku podporządkowania. W piśmiennictwie wskazuje się możliwość przypisania odpowiedzialności odszkodowawczej za pedofilię księży na podstawie art. 415 k.c., art. 416 k.c., art. 422 k.c., art. 429 k.c. albo art. 430 k.c. Przedstawiono także krytyczną analizę kryteriów oraz przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej osób duchownych za pedofilię dotychczas przyjmowanych przez polskie organy wymiaru sprawiedliwości.

Konstatacją przedmiotowego opracowania jest stwierdzenie, że Sąd Najwyższy w precedensowym wyroku z 31.03.2020 r. (II CSK 124/19) zaostrzył oraz rozszerzył granice odpowiedzialności kościelnej osoby prawnej za osobę duchowną, a tym samym również i odpowiedzialności zwierzchnika za podwładnego w każdej profesji. W ten sposób zaczęła się kształtować linia orzecznicza, odstępująca od dotychczas rozumianego związku funkcjonalnego między popełnieniem deliktu a stosunkiem powierzenia. Efektem tego jest „rozmycie” granicy postrzegania przesłanki „przy wykonywaniu”, zaliczając do niej również te sytuacje, gdzie szkoda została wyrządzona przy tzw. „sposobności” lub „przy okazji” wykonywania czynności powierzonych. To doprowadziło do udzielenia ochrony prawnej błędnemu twierdzeniu, że nadużycia seksualne osób duchownych (lub podwładnych wykonujących inne profesje) wobec małoletnich zawsze są dokonywane przy wykonywaniu powierzonych czynności. W niniejszej pracy zostanie podjęta próba wskazania podstawy prawnej, uzasadniającej określenie odpowiedzialności osób duchownych za nadużycia przeciw wolności seksualnej małoletnich.

The subject of this thesis is identifying the legal foundation for the liability of clergy for tortious acts. This issue has already been recognised and addressed in the doctrine of law (especially in the United States). In 2013, the problem of determining the suitable legal basis and identifying the legal prerequisites for holding priests liable for damages was first raised in Poland. However, the case-law began to evolve in 2018. This study aims to discuss the legal foundations and axiological characteristics of the liability of clergy for pedophilia.

The issue of priests' liability for damages was examined using a dogmatic-legal approach. The perspectives of applicable civil law provisions were considered, also in relation to the customs of the Catholic Church and the provisions of canon law. Particular attention was paid to the liability of clergy for so-called “culpable acts” and liability for acts committed in a relationship of subordination. The literature indicates the possibility of attributing liability for damages for pedophilia by priests based on Article 415 of the Civil Code, Article 416 of the Civil Code, Article 422 of the Civil Code, Article 429 of the Civil Code, or Article 430 of the Civil Code. A critical analysis of the criteria and grounds for the liability of clergy for pedophilia, as currently accepted by the Polish judiciary, is also presented.

This study concludes that the Supreme Court, in its landmark judgment of March 31, 2020 (No. II CSK 124/19), tightened and expanded the limits of the ecclesiastical liability of a legal entity for a clergy member, and thus also the liability of a superior for a subordinate in any profession. This marked the beginning of a line of jurisprudence that departs from the previously understood functional relationship between the commission of a tort and the relationship of trust. The result of this is a “blurring” of the boundary of the perception of the premise “in the course of,” including situations where the damage was caused during the so-called ‘opportunity’ or “in the course of” performing the entrusted activities. This has led to the granting of legal protection to the erroneous claim that sexual abuse of minors by clergy (or subordinates in other professions) is always committed in the performance of entrusted activities. This thesis will attempt to identify the legal basis for determining the liability of clergy for abuse against the sexual freedom of minors.