Tradurre poesia: il caso di Wątpia di Anna Adamowicz

Przedmiotem niniejszej pracy magisterskiej jest tłumaczenie z języka polskiego na język włoski tomu poetyckiego WĄTPIA autorstwa Anny Adamowicz, opublikowanego w 2016 roku przez łódzkie wydawnictwo Kwadratura. Oprócz omówienia procesu przekładu trzydziestu wierszy zebranych w tomie, praca przedstawia również dokumentację, analizę i komentarz towarzyszące realizacji przekładu. W części Note sull’autrice i sull’opera (Uwagi o autorce i utworze) zaprezentowano sylwetkę Anny Adamowicz, jej twórczość poetycką oraz najważniejsze cechy tomu WĄTPIA. W swoich wierszach autorka posługuje się terminologią z zakresu anatomii i medycyny, zestawiając ją z odniesieniami historycznymi, artystycznymi i kulturowymi. W poetyce Adamowicz centralne miejsce zajmuje ciało, ukazywane w wymiarze materialnym, a zarazem jako nośnik znaczeń symbolicznych. Doniosłość tego motywu znajduje odzwierciedlenie również w kompozycji tomu, przypominającej atlas anatomiczny i sugerującej odczytywanie poszczególnych wierszy jako elementów spójnej, złożonej całości. W pierwszym rozdziale omówiono koncepcje teoretyczne Romana Jakobsona, Jamesa S. Holmesa, Jiříego Levý'ego, Jadwigi Miszalskiej oraz Stanisława Barańczaka. Łączy je ujęcie przekładu poetyckiego jako procesu opartego na dogłębnym poznaniu tekstu wyjściowego, wyznaczeniu priorytetów translatorskich oraz poszukiwaniu twórczych rozwiązań. Na podstawie tych założeń sformułowano hipotezy robocze, które wyznaczyły kierunek pracy nad przekładem tomu. Drugi rozdział poświęcono najważniejszym asymetriom między językiem polskim a włoskim, dotyczącym szyku wyrazów, systemu morfosyntaktycznego oraz warstwy fonetycznej i fonologicznej. Następnie omówiono ich konsekwencje dla praktyki translatorskiej, takie jak tendencja do rozszerzania tekstu w przekładzie międzyjęzykowym, częsty zanik wykładników gramatycznych – zwłaszcza rodzaju – oraz konieczność ponownego opracowania warstwy fonicznej tekstu. Zjawiska te nabierają szczególnego znaczenia w przekładzie poezji, ponieważ składnia, rytm i środki foniczne współtworzą sens utworu. Po przedstawieniu tych problemów rozdział ilustruje, na przykładach, rozwiązania zastosowane w toku pracy translatorskiej: dążenie do zwięzłości i spójności na poziomie wersyfikacji, dbałość o rejestr leksykalny i językowy przyjętych rozwiązań translatorskich oraz odtwarzanie, za pomocą strategii kompensacyjnych, cech tekstu, których nie można bezpośrednio przenieść do języka docelowego. Szczególną uwagę poświęcono przekładowi technicyzmów, kulturemów i polisemii, a także tytułu tomu oraz tytułów jego części. Pracę zamykają włoskie przekłady wszystkich wierszy zebranych w tomie WĄTPIA.

This thesis focuses on the translation from Polish into Italian of WĄTPIA, a poetry collection by Anna Adamowicz published by Kwadratura (Łódź) in 2016. In addition to describing the translation process of the thirty poems included in the volume, the study reconstructs the work of research, analysis and commentary that accompanied it. The introductory notes present Adamowicz, her poetic output and the main features of WĄTPIA. The author employs technical terms from anatomical and medical language, which she combines with artistic, cultural and historical references. Adamowicz’s poetry assigns a prominent role to the body, viewed in its material dimension and, at the same time, imbued with symbolic meanings. The centrality of this theme is also reflected in the very structure of WĄTPIA, which evokes an anatomical atlas, inviting readers to approach each poem as part of a complex system. The first chapter outlines the theoretical perspectives of Roman Jakobson, James S. Holmes, Jiří Levý, Jadwiga Miszalska and Stanisław Barańczak, which contribute to defining poetic translation as a process grounded in a thorough understanding of the source text, in the identification of priorities and in the search for creative solutions. On this basis, a set of operational hypotheses is formulated to guide the translation of WĄTPIA. The second chapter examines the main asymmetries between Polish and Italian, related to word order, morphosyntactic structure, and the phonetic and phonological dimensions of language. It then discusses their consequences for translation practice: the tendency toward textual expansion in the interlingual transfer, the frequent loss of grammatical markers – especially those of gender – and the need to rework the sound structure of the texts. These phenomena are particularly significant in poetry, where syntax, rhythm and sound effects directly participate in the construction of meaning. The chapter illustrates, through examples, some of the strategies adopted during the translation process: the pursuit of concision and consistency in versification, attention to the lexical and linguistic register of individual translation choices, and the recovery, by means of compensation, of textual features that cannot be directly reproduced in the target language. Special attention is paid to the rendering of technical terms, culture-specific items and cases of polysemy, as well as to the translation of the collection title and the titles of its sections. The thesis concludes with the Italian versions of WĄTPIA’s poems.

La presente tesi ha per oggetto la traduzione dal polacco all’italiano di WĄTPIA, raccolta poetica di Anna Adamowicz pubblicata nel 2016 dalla casa editrice Kwadratura di Łódź. Oltre a descrivere il processo traduttivo delle trenta poesie che compongono il volume, l’elaborato ricostruisce il lavoro di documentazione, analisi e commento che l’ha accompagnato. Le Note sull’autrice e sull’opera introducono Adamowicz, la sua produzione poetica e le caratteristiche principali di WĄTPIA. L’autrice ricorre, nei suoi componimenti, a tecnicismi del linguaggio anatomico e medico, che fa interagire con riferimenti storici, artistici e culturali. La poetica di Adamowicz assegna un ruolo preminente al corpo, osservato nella sua dimensione materiale e, al tempo stesso, investito di significati simbolici. La centralità di questo tema si riflette nella struttura stessa di WĄTPIA, che ricorda un atlante anatomico, suggerendo di leggere ogni poesia come parte di un sistema unitario e complesso. Il primo capitolo della tesi ripercorre i contributi teorici di Roman Jakobson, James S. Holmes, Jiří Levý, Jadwiga Miszalska e Stanisław Barańczak, da cui emerge un’idea della traduzione poetica come processo fondato sulla conoscenza approfondita del testo di partenza, sulla definizione di priorità e sulla ricerca di soluzioni creative. A partire da tali riflessioni sono formulate alcune ipotesi operative che hanno orientato la traduzione della raccolta. Il secondo capitolo esamina le principali asimmetrie fra lingua polacca e lingua italiana, relative all’ordine dei costituenti della frase, al sistema morfosintattico e alla dimensione fonetica e fonologica. Sono quindi illustrate le conseguenze di tali asimmetrie nella pratica traduttiva: la tendenza all’espansione testuale nel passaggio interlinguistico, il frequente venir meno di marche grammaticali – specialmente quelle di genere – e la necessità di rielaborare il materiale sonoro dei testi. Questi fenomeni assumono particolare rilievo in ambito poetico dal momento che sintassi, ritmo e figure foniche partecipano direttamente alla costruzione del significato. Messe in luce tali problematiche, il capitolo presenta, tramite esempi, alcuni accorgimenti adottati nel corso della pratica traduttiva: la ricerca di concisione e di coerenza nella versificazione, l’attenzione al registro lessicale e linguistico dei traducenti, e il recupero, mediante procedure compensative, di tratti testuali non immediatamente riproducibili nella lingua d’arrivo. Particolare attenzione è dedicata alla resa dei tecnicismi, dei culturemi e della polisemia, nonché del titolo della raccolta e dei titoli delle sue sezioni. L’elaborato si conclude con le versioni italiane dei componimenti di WĄTPIA.