Kategoryzacja leksemów w języku polskim - badanie struktury leksykonu umysłowego

Rozprawa doktorska Kategoryzacja leksemów w języku polskim – badanie struktury leksykonu umysłowego dotyczy zagadnienia przyporządkowania elementów języka do kategorii zwanych tradycyjnie częściami mowy i jest konfrontacją opisu czysto lingwistycznego z wynikami badań empirycznych. Jest ona efektem kooperacji dwóch dziedzin nauki – językoznawstwa, które dotychczas skupiało się przede wszystkim na badaniu form językowych oraz psychologii z jej weryfikowalnymi empirycznie modelami poznawczymi. Wpisuje się ona w trend postrzegania języka przez model poznawczy i jest głosem w dyskusji dotyczącej stworzenia modelu języka nie tylko rzetelnego od strony lingwistycznej, ale także realnego psychologicznie, który nie będzie tworzony z myślą o użytkowniku idealnym, znającym język w sposób doskonały, a w oparciu o doświadczenia użytkownika prawdziwego. W pierwszym rozdziale zostaje poruszony problem wyboru kryterium podziału leksemów zawartych w języku. Za Jodłowskim (1971) zostają przytoczone proponowane dotychczas w lingwistyce kryteria: znaczeniowe (ontologiczne i epistemologiczne), składniowe, fleksyjne oraz mniej popularne kategorie gramatyczne i techniki znaczeniowe. Wspomniane kryteria podziału zostają omówione w oparciu o przykłady konkretnych klasyfikacji leksemów (sięgające nawet czasów starożytnych), ze wskazaniem plusów i minusów każdej z nich. Poruszony zostaje również problem tworzenia klasyfikacji jedno- i wielokryteryjnych. Tę część rozważań kończy fragment dotyczący warunków poprawnego podziału leksemów na części mowy. W dalszej części rozdziału pierwszego znajdujemy omówienie podziału leksemów na części mowy w gramatykach polskich. W oparciu o prace Skarżyńskiego (1994 i 2001) zostaje omówione kształtowanie się inwentarza części mowy dla języka polskiego w XIX w., po czym przybliżone są wybrane propozycje klasyfikacji leksemów, funkcjonujące w językoznawstwie polskim w XX w.: Szobera (1914-1916), Gaertnera (1931-1938), Klemensiewicza (1947), Doroszewskiego (1952, 1959), Jodłowskiego (1971, 1976), Milewskiego (1965), Saloniego (1974, 1985), Laskowskiego (1981), Wróbla (1996, 2001) i Bąka (1977). Wszystkie one zostają skonfrontowane z tradycyjnym podziałem na części mowy, który pojawia się w końcowej części pierwszego rozdziału. Rozdział drugi jest poświęcony zagadnieniu kategoryzacji. Po wprowadzeniu podstawowych terminów mamy podaną charakterystykę klasycznego modelu kategoryzacji (modelu cech koniecznych i wystarczających) oraz modelu prototypowego (z uwzględnieniem jego wersji rozszerzonej oraz pionowej struktury kategorii). Dla każdej z tych propozycji zostaje przeprowadzona ocena – w oparciu o dostępne w literaturze opisy badań psycholingwistycznych zostają omówione ich pozytywne aspekty oraz ograniczenia ich zastosowania. Na zakończenie zostają przedstawione propozycje hybrydowe, będące kompromisem pomiędzy wspomnianymi wyżej modelami kategoryzacji. Rozdział trzeci przybliża kwestię wpływu teorii kategoryzacji na naukę o języku. Następuje omówienie trzech głównych nurtów w językoznawstwie, z których każdy proponuje inne spojrzenie na definiowanie części mowy. Po krótce zostają scharakteryzowane podejście strukturalne i dominująca w nim gramatyka opisowa oraz generatywizm, który skupia się na tworzeniu nowych struktur. Szerzej omówiony jest nurt kognitywny, który proponuje nowe, poznawcze ujęcie problemu kategoryzacji leksemów – pojawia się omówienie głównych założeń gramatyki kognitywnej oraz propozycje klasyfikacji autorstwa Lakoffa (1987), Givόna (1984), Crofta (1991) i Langackera (1987). Rozdział trzeci zamykają rozważania dotyczące opozycji rzeczownikowość-czasownikowość, prowadzone w odniesieniu do badań neurolingwistycznych, ewolucyjnych oraz jednej z najnowszych propozycji klasyfikacji leksemów autorstwa Barnera i Bale’a (2002). Rozdział czwarty jest typowym rozdziałem metodologicznym. Znajdujemy w nim szeroką charakterystykę metod eksperymentalnych wykorzystanych w opisanych w dalszej części badaniach. Pierwszą z nich jest metoda prostych decyzji leksykalnych, dla której zostają dodatkowo omówione charakterystyczne dla niej efekty: frekwencji, długości, kategorii, semantyczne, dwuznaków, sąsiedztwa ortograficznego oraz leksykalności nie-słów. Druga metodą jest torowanie, które zostaje scharakteryzowane w swoich semantycznym, morfologicznym, ortograficznym i fonologicznym aspektach. Opisane są również problemy związane z przetwarzaniem informacji leksykalnych – hipotezy dotyczące reprezentacji umysłowej leksemów, m.in. reprezentacje form fleksyjnych i pochodnych, różnice międzyjęzykowe oraz hipotezy związane z podejmowaniem decyzji leksykalnych tworzone w odniesieniu do podstawowych modeli dostępu leksykalnego. W drugiej części pracy zamieszczono opis przeprowadzonych badań, które są próbą poznania zasad rządzących sposobem systematyzowania zasobów słownika umysłowego i opierają się na założeniu, że proces przyporządkowania leksemów do poszczególnych kategorii ma swoje odzwierciedlenie w czasie ich przetwarzania przez użytkowników języka. Główny eksperyment dotyczył badania materiału leksykalnego z wykorzystaniem metody decyzji leksykalnych. Uzyskane w nim wyniki wymusiły przeprowadzenie dodatkowych badań słów, tym razem z wykorzystaniem metody torowania oraz dodatkowych analiz dla nie-słów, które pełniły funkcję wypełniaczy w obu wspomnianych eksperymentach. Każde z omówionych badań zostało szczegółowo opisane z uwzględnieniem przedstawienia hipotez i założeń badawczych, szczegółowej charakterystyki osób badanych, materiału badawczego i procedury badawczej, dokładnego opisu statystycznej analizy wyników oraz dyskusji wyników. Ostatnią część rozprawy stanowi ogólna dyskusja wyników, gdzie wyniki przeprowadzonych badań ostatecznie zostają zinterpretowane w świetle teorii kognitywnej.

The present PhD thesis entitled Words categorization in Polish – a study of the structure of the mental lexicon refers to the assignment of language elements to categories traditionally called ‘parts of speech.’ It confronts a typical linguistic description with results of empirical research. It is an effect of collaboration between two scientific disciplines: linguistics - focused mainly on the study of language forms - and psychology with its empirically verified cognitive models. The dissertation is a part of discussion of perception of the language in cognitive models and possibility for constructing a language model which will be not only linguistically honest but also psychologically real and created in relation to a real, non-ideal user and their language experience. In the first chapter, a problem of selection of the principle of words categorization is arisen. Referring to Jodłowski’s work (1971), there are cited previously proposed criteria: semantic (ontological and epistemological), syntactical, inflectional, as well as less popular grammatical categories and semantic techniques. They are discussed on the basis of exemplary words classifications (some dating back to ancient times), and their advantages and disadvantages are listed. Also, the problem of creation of words systematics based on one or many criteria is discussed. This part ends with a discussion of requirements for correct division of words into parts of speech. The second part of the first chapter refers to words classifications proposed in Polish grammars. Formation of the inventory of parts of speech in Polish in the 19th century is examined on the basis of Skarżyński’s works. Next, selected 20th century proposals by Szober (1914-1916), Gaertner (1931-1938), Klemensiewicz (1947), Doroszewski (1952, 1959), Jodłowski (1971, 1976), Milewski (1965), Saloni (1974, 1985), Laskowski (1981), Wróbel (1996, 2001) and Bąk (1977) are discussed. They are all compared to the traditional division into parts of speech, which is referred to at the end of the chapter. The second chapter concerns the issue of categorization. Once the basic terms are introduced, the classical categorization model (the necessary and sufficient features model) and the prototype model (including its extended version and vertical structure of the categories) are presented. Then, they are both assessed on the basis of the available descriptions of psycholinguistic studies; and their positive aspects and limitations of their use are discussed. At the end of the chapter, some hybrid proposals, which are a compromise between the models mentioned before, are shown The third chapter introduces a problem of the impact of the categorization theory on the language studies. There are discussed three major trends in linguistics, each of them offering a different definition of parts of speech. The structural approach with its predominant descriptive grammar and generative approach focused on the formation of new structures is described. Next, the cognitive linguistic theory, which proposes a new view on the problem of words categorization, is outlined. There are discussed the main assumptions of cognitive grammar and classifications proposed by Lakoff (1987), Givόn (1984), Croft (1991) and Langacker (1987). The chapter ends with reflections on the noun-verb opposition which are based on neuro-linguistic and evolutional linguistic studies and on one of the latest proposals for the classification of words by Barner and Bale (2002). The fourth chapter is a typical methodological part in which the experimental methods used in the research are described in detail. Firstly, there is discussed the lexical decision task with its further effects of frequency, length, category, semantics, digraphs, orthographic neighbourhood and non-words. The second used method is priming, which is described in its semantic, morphological, orthographic and phonological versions. There are also discussed problems related to processing lexical information – hypotheses about mental representation of words (including representations of inflected forms and derivatives, as well as interlingual differences) and hypotheses related to lexical decision-making created in relation to the basic models of lexical access. In the second part of my dissertation, there is discussed performed research which is an attempt to learn the rules governing the method of structuring resources of mental lexicon. It is based on an assumption that the process of assigning words to each category is reflected in the time it takes for language users. The main experiment regarded testing the lexical material with the lexical decision task. The obtained results led to additional studies of words, this time with the priming method, and to additional analyses of non-words which served as fillers in both experiments. Each of the mentioned studies is described in detail, including the presentation of hypotheses and assumptions, the detailed characterisation of the participants, the lexical material and the experimental procedure, as well as detailed information on statistical analyses of the results and discussion of the results. The last part of the thesis is a general discussion of the results which are interpreted in reference to cognitive theory.