Obrazy Związku Radzieckiego w reformie edukacji PiS: przypadek podręczników do przedmiotu „Historia i teraźniejszość” autorstwa profesora Roszkowskiego

Niniejsza praca magisterska analizuje sposób przedstawienia Związku Radzieckiego w podręcznikach autorstwa profesora Wojciecha Roszkowskiego dla przedmiotu szkolnego o nazwie „Historia i teraźniejszość”, w kontekście reformy edukacyjnej wdrożonej przez Prawo i Sprawiedliwość. Celem pracy jest identyfikacja i analiza obrazów Związku Radzieckiego prezentowanych w tychże podręcznikach, umieszczając charakter ich treści w szerokich ramach polityki historycznej prowadzonej przez PiS, oraz reformy edukacyjnej ministra Przemysława Czarnka z 2022 roku wynikającej z założeń tejże polityki. Niniejsza praca wykorzystuje analizę treści oraz krytyczną analizę dyskursu, opierając się przede wszystkim na koncepcji językowych obrazów świata profesora Jerzego Bartmińskiego, nie abstrahując jednak również od perspektywy politologicznej. Niniejsza praca odpowiada na dwa główne pytania badawcze: (1) „W jaki sposób przedstawiony został Związek Radziecki w podręcznikach do przedmiotu »Historia i teraźniejszość« autorstwa Wojciecha Roszkowskiego?” oraz (2) „Czy podręczniki autorstwa Wojciecha Roszkowskiego zachowują obiektywizm z kontekście prezentacji różnych obrazów Związku Radzieckiego?” Całość pracy została podzielona na sześć rozdziałów, z których każdy prezentuje konkretny i odrębny obraz Związku Radzieckiego obecny w obydwu tomach podręcznika: (1) obraz reżimu komunistycznego w ZSRR – podręczniki konsekwentnie przedstawiają Związek Radziecki jako reżim opresyjny, ideologicznie motywowany i będący bezwzględnie negatywnym; (2) obraz ZSRR jako mocarstwa światowego – autor ukazuje Związek Radziecki jako przebiegłego gracza działającego na skalę globalną, zestawionego z wewnętrznie niezdolnym do konfrontacji z Sowietami, lub po prostu naiwnym, Zachodem; (3) obraz ZSRR jako „kolosa na glinianych nogach” – autor nieustannie przypomina czytelnikom, że Związek Radziecki nie był w stanie zapewnić choćby przeciętnego poziomu życia swoim obywatelom, a także iż był absolutnie niezdolny do faktycznej konfrontacji militarnej z Zachodem, niezależnie od środków przeznaczanych na swój przemysł zbrojeniowy; (4) obraz ZSRR jako ciemiężyciela polskiej państwowości – znaczna część obydwu tomów podręcznika poświęcona jest roli Związku Radzieckiego w podporządkowywaniu sobie Polski (w oczach autora bezwzględnie zdradzonej przez Zachód), zwłaszcza po II wojnie światowej; (5) obraz stosunków ZSRR z Blokiem Wschodnim – obydwa tomy podręcznika Profesora Roszkowskiego szczegółowo omawiają stosunki Związku Radzieckiego z innymi krajami Bloku Wschodniego, koncentrując się przede wszystkim na stosowaniu wobec nich narzędzi kontroli, represji i eksporcie ideologii komunistycznej; oraz (6) obraz ZSRR w oczach zachodnich intelektualistów – praca analizuje także, jak podręczniki przedstawiają postrzeganie Związku Radzieckiego przez zachodnich pisarzy, dziennikarzy i filozofów, często krytykując ich wyraźnie lewicowe sympatie i podkreślając rolę tzw. „pożytecznych idiotów” w kształtowaniu niezgodnego z prawdą obrazu komunizmu na Zachodzie. Niniejsza praca kończy się wnioskami z których wynika, iż analizowane podręczniki prezentują wysoce zideologizowany i negatywny obraz ZSRR, ściśle powiązany z narracjami polityki historycznej PiS, której celem było wskazanie uczniom określonej wersji prawdy, zgodnej z interpretacją jej przedstawicieli. Narracja charakteryzuje się silnie nacechowanym emocjonalnie językiem, brakiem obiektywizmu oraz częstym mieszaniem analizy historycznej z komentarzem politycznym samego autora tych podręczników. Praca argumentuje, że takie podejście podważa wartość edukacyjną materiałów dydaktycznych i grozi promowaniem jednostronnej, mocno upolitycznionej wizji historii.

The following master’s thesis critically examines the presentation of the Soviet Union in textbooks produced specifically for the new subject named “Historia i teraźniejszość” (History and the Present) authored by Professor Wojciech Roszkowski, in the context of educational reform implemented by the right-wing “Prawo i Sprawiedliwość” (Law and Justice) party in Poland. The thesis aims to reconstruct and analyze the images of the Soviet Union as presented in Professor Roszkowski’s textbooks, placing them in the broader framework of PiS’ historical policy and the educational reform conducted in the year 2022 by Przemysław Czarnek, who served as the minister of education during the time of this party’s rule. The research employs content analysis and critical discourse analysis, drawing on theoretical frameworks essentially from the linguistic images of the world by Professor Jerzy Bartmiński, as well as taking an approach based in political sciences. The study is supported by two main research questions, which are: (1) “How is the Soviet Union depicted in the »Historia i teraźniejszość« textbooks?” and (2) “Do these textbooks maintain objectivity in presenting various images of the Soviet Union?”. The whole thesis is organized into six chapters, each presenting a specific and distinct image of the Soviet Union as looked for in the textbooks: (1) the Soviet communist regime in the USSR, as the textbooks consistently portray the Soviet Union as a repressive, ideologically driven, and fundamentally negative form of state; (2) USSR as a world superpower, for the author depicts the Soviet Union as a cunning global player juxtaposed with the West being internally weak as not to confront itself with the Soviets, or basically just naïve; (3) USSR as a “colossus on clay feet”, for the author constantly reminds the readers that Soviet Union was, in fact, incapable of not only providing even mediocre living standard for its own citizens, but was also critically unprepared for a military confrontation with the West no matter the means spent on its own industrial military complex; (4) USSR as the oppressor of Polish statehood, for a significant portion of the textbooks is devoted to the Soviet Union’s role in subjugating Poland (betrayed terribly by the West in author’s eyes) specifically after World War II; (5) relations between the USSR and the Eastern Bloc, as both textbooks delve a lot into the Soviet Union’s relationships with other Eastern Bloc countries, mainly focusing on methods of control, repression, and the export of the communist rule; finally, (6) USSR in the eyes of Western intellectuals, for the thesis also explores how the textbooks discuss the perception of the Soviet Union among Western writers, journalists and philosophers, often criticizing leftist sympathies and highlighting the role of useful idiots in shaping a distorted image of communism in the West. This master’s thesis conclusion is that the textbooks analyzed present a highly ideologized and negative image of the Soviet Union, closely aligned with the historical policy of the PiS party, which aimed at pointing the students out to a certain version of the truth as its representatives understand it still. The narrative is characterized by strong emotional language, a lack of objectivity, and frequent conflation of historical analysis with political commentary. The work argues that such an approach undermines the educational value of the textbooks and risks promoting a one-sided, politicized vision of history.