Instrumentalne wykorzystywanie prawa karnego w celu ograniczenia wolności słowa w kontekście zjawiska SLAPP.

Niniejsza praca magisterska poświęcona została analizie mechanizmów instrumentalnego wykorzystywania prawa karnego jako narzędzia ograniczania wolności słowa. Przedmiotowe rozważania koncentrują się na zjawisku SLAPP, rozumianym jako strategiczne działania prawne przeciwko partycypacji publicznej. Celem pracy jest zbadanie, czy obowiązujące przepisy polskiego prawa karnego zapewniają właściwą równowagę pomiędzy ochroną dobrego imienia a wolnością słowa oraz ocena, czy instytucje polskiego prawa karnego materialnego mogą być wykorzystywane w sposób instrumentalny do inicjowania postępowań o charakterze SLAPP. W ostatnich dekadach obserwuje się zagrażającą wolności słowa tendencję do instrumentalnego wykorzystywania mechanizmów przewidzianych w prawie w celu tłumienia debaty publicznej. Zjawisko to określa się właśnie jako SLAPP. Ze SLAPP-ami mierzą się zwłaszcza przedstawiciele mediów, jednak ofiarą SLAPP-u może stać się każdy aktywny uczestnik debaty publicznej, ponieważ tego typu działania w istocie stanowią odwet za podejmowanie kontrowersyjnych czy nieprzychylnych władzy tematów w sprawach o znaczeniu publicznym. W polskim porządku prawnym istnieje wiele regulacji mogących stanowić podstawę do inicjowania działań o charakterze SLAPP. Na gruncie prawa karnego materialnego najczęściej stosowaną formą tej strategi jest art. 212 k.k., który typizuje przestępstwo zniesławienia. W pracy wykazano, że przepis ten sprzyja wszczynaniu najbardziej uciążliwych postępowań typu SLAPP, skutkujących wywołaniem silnego efektu mrożącego. Groźba poniesienia odpowiedzialności karnej skłonić może bowiem do autocenzury i wycofania się z życia publicznego, co ma niekorzystny wpływ na całe społeczeństwo demokratyczne. Dekryminalizacja zniesławienia pozostaje więc kluczowym postulatem de lege ferenda.

This master’s thesis is devoted to an analysis of the mechanisms by which criminal law is instrumentally used as a tool to restrict freedom of speech. The discussion focuses on the phenomenon of SLAPP, understood as strategic legal actions against public participation. The aim of this thesis is to examine whether the current provisions of Polish criminal law ensure an appropriate balance between the protection of reputation and freedom of speech, and to assess whether the institutions of Polish substantive criminal law can be instrumentally exploited to initiate SLAPP-type proceedings. In recent decades, a trend threatening freedom of speech has been observed: the instrumental use of legal mechanisms to stifle public debate. This phenomenon is referred to as SLAPP. While media representatives are particularly affected by SLAPPs, any active participation in public debate can make a person a victim of a SLAPP, as such actions essentially constitute retaliation for raising controversial or government-critical issues in matters of public importance. The Polish legal system contains numerous provisions that could serve as a basis for initiating SLAPP lawsuits. Under substantive criminal law, the most commonly used provision for this strategy is Article 212 of the Criminal Code, which defines the crime of defamation. This study demonstrates that this provision facilitates the initiation of the most burdensome SLAPP-type proceedings, resulting in a strong chilling effect. The threat of criminal liability may indeed lead to self-censorship and withdrawal from public life, which has a detrimental effect on the entire democratic society. The decriminalization of defamation therefore remains a key de lege ferenda proposal.