Niezręczności i błędy językowe w międzykulturowym nauczaniu języka polskiego jako ojczystego na przykładzie warszawskiego liceum Akademeia High School

Przedmiotem moich badań są niezręczności¹ i błędy językowe w międzykulturowym nauczaniu języka polskiego jako ojczystego. Do napisania pracy doktorskiej skłoniła mnie moja siedmioletnia praktyka szkolna -jako nauczycielki języka polskiego - w liceum o profilu brytyjskim. Z moich obserwacji wynika, że największą trudność dla młodzieży uczącej się języka polskiego w szkole międzynarodowej stanowi płaszczyzna lingwistyczna: związana zarówno ze zrozumieniem tekstów skomplikowanych językowo (zawierających liczne środki stylistyczne lub archaizmy), jak i z samodzielnym pisaniem tekstów w języku 4) Jak można pracować z młodzieżą, która ma takie trudności, a jednocześnie rozwijać ją literacko, kulturowo i językowo, nie wzbudzając przy tym jej frustracji? Praca doktorska składa się z siedmiu rozdziałów. W rozdziale pierwszym skupiłam się na problematyce edukacji międzykulturowej jako części praktyki szkolnej. Rozważania rozpoczęłam od ukazania rysów definicyjnego i historycznego, które dają możliwość spojrzenia na zagadnienie międzykulturowości w relacji z wielokulturowością. Wskazałam także najważniejsze cechy dzielące te dwa pojęcia: perspektywę łączliwości i spotkania kultur, a nawet tworzenia środowiska ułatwiającego ich współistnienie i przenikanie. Istotnym zagadnieniem tego rozdziału okazał się związek edukacji międzykulturowej z budowaniem tożsamości uczniowskiej. Zwróciłam także szczególną uwagę na edukację międzykulturową z perspektywy praktyki szkolnej, z uwzględnieniem relacji dialogowej między nauczycielem przedmiotowym a uczniami. W rozdziale drugim przedstawiłam najważniejsze z perspektywy socjologicznej, kulturowej i kognitywnej teorie lingwistyczne, które mają związek z edukacją międzykulturową. Zwróciłam uwagę na różnice w zakresie postrzegania językoznawstwa strukturalistycznego i kognitywnego. Następnie skupiłam się na zagadnieniu językowego obrazu świata jako idei dającej możliwość interpretacji ludzkiej rzeczywistości. Uwzględniłam takie aspekty, jak ewolucja pojęcia, a także relacja między ideą językowego obrazu świata a systemami społecznego wartościowania. Drugą z przywołanych przeze mnie teorii lingwistycznych była teoria relatywizmu językowego. Następnie przedstawiłam teorię kognitywnego spojrzenia na metafory. Pełni ona funkcję narzędzia dającego możliwość poznania i kategoryzowania świata. Na koniec przywołałam ideę naturalnego metajęzyka semantycznego, kontrastywną wobec teorii relatywizmu językowego. Rozdział trzeci poświęcony jest klasyfikacjom błędów i niezręczności językowych wjęzyku polskim. Wydaje się to szczególnie ważne w odniesieniu do jednego z celów badawczych pracy, jakim jest rozpoznanie błędów językowych i ich późniejsze korygowanie. Z uwagi na międzynarodowe kształcenie uczniów w liceum o profilu brytyjskim, w kontekście glottodydaktycznym istotna okazała się metoda analizy błędu językowego. Jeśli chodzi o postrzeganie języka polskiego jako ojczystego wskazałam w szczególności kwestię istnienia normy językowej, a także jej wariantywność. Tematem moich rozważań były także innowacje językowe, czyli formuły nowe na poziomie uzualnym (codziennego użycia) i normatywnym. Osobno zarysowałam najważniejsze kryteria poprawności językowej oraz polskim. Z uwagi na dorastanie i edukację w międzynarodowych szkołach, język angielski bardzo szybko stał się dla uczniów językiem priorytetowym — jednocześnie w codziennych kontaktach oraz w relacjach rodzinnych ze swobodą posługują się oni językiem polskim. Dlatego też, zarówno typowo szkolne nauczanie języka polskiego jako języka ojczystego, jak i nauczanie o charakterze glottodydaktycznym, nie są wystarczającą formą przekazywania wiedzy. Wyzwaniem na płaszczyźnie edukacyjnej stało się dla mnie zrealizowanie programu dydaktycznego tak, aby zachęcić uczniów do nauki, pokazać im walory przedmiotu, a jednocześnie pomóc w pracy nad brakami językowymi. Celem rozprawy doktorskiej jest rozpoznanie nieprawidłowości i niezręczności językowych, a także zaproponowanie takich rozwiązań dydaktycznych, które mogą pomóc nauczycielom języka polskiego, pracującym w szkołach międzynarodowych, w korygowaniu tego rodzaju błędów. Sformułowałam następujące pytania badawcze: 1) Z jakimi problemami w zakresie poprawności językowej zmagają się uczniowie? 2) Czy i jakie istnieją podobieństwa w obszarze niezręczności i błędów językowych popełnianych przez uczniów? 3) Jakiej pomocy nauczyciela potrzebują uczniowie w zakresie poprawności językowej? typologię błędów, ze szczególnym uwzględnieniem niezręczności fleksyjnych, składniowych oraz leksykalnych. W rozdziale czwartym przedstawiłam założenia metodologiczne badań własnych. Określiłam w nich przedmiot badań, cel oraz pytania badawcze. Dokonałam charakterystyki materiału badawczego wraz z uzasadnieniem kryterium jego doboru. Następnie scharakteryzowałam zastosowane przeze mnie metody badawcze, a także skupiłam się na etycznym wymiarze moich badań. W rozdziale piątym dokonałam charakterystyki terenu badawczego - szkoły, w której pracuję jako nauczycielka języka polskiego i w której przeprowadziłam badania. Skupiłam się tutaj na szczegółowym przedstawieniu programu nauczania z języka polskiego, realizowanego w Akademeia High School na poszczególnych etapach edukacji. W rozdziale siódmym wyniki mojej analizy przeniosłam na grunt praktyczny. W pierwszej części tego rozdziału opisałam najważniejsze aktywności dydaktyczne, przy pomocy których uczniowie zapoznają się z treściami pochodzącymi z różnych tekstów kultury. W drugiej części przedstawiłam 21 konspektów zajęć, przygotowanych dla uczniów ósmej klasy szkoły podstawowej oraz wszystkich klas liceum. Opracowane przeze mnie konspekty lekcji wykorzystałam w swojej praktyce nauczycielskiej, obejmującej międzykulturowe nauczanie języka polskiego.

The subject of my research is linguistic errors in the intercultural teaching of Polish as a first language. My doctoral dissertation was inspired by my seven years of experience as a Polish language teacher at a British-profile high school. Based on my observations, the greatest difficulty for students learning Polish in an international school context lies in the linguistic domain: both in understanding linguistically complex texts (containing numerous stylistic devices or archaisms) and in writing original texts in Polish. Due to growing up and being educated in international schools, English has quickly become the dominant language for students-not only in daily interactions but also in family communication, despite their fluent command of Polish. Therefore, neither traditional school instruction in Polish as a native language nor a glottodidactic approach proves sufficient. My educational challenge has been to deliver the curriculum in a way that engages students, showcases the value of the subject, and helps them overcome their linguistic deficiencies. The aim of this dissertation is to identify linguistic inaccuracies and awkwardness, and to propose didactic solutions that can assist Polish language teachers working in international schools in correcting such errors. I formulated the following research questions: 1. What kinds of linguistic accuracy issues do students face? 2. Are there similarities in the types of linguistic awkwardness and errors made by students? 3. What kind of teacher support do students need to improve their language accuracy? 4. How can we support students with such difficulties while also fostering their literary, cultural, and linguistic development-without causing frustration? The dissertation consists of seven chapters. Chapter One focuses on the topic of intercultural education as part of school practice. I begin by defining and historically contextualizing the concept of interculturalism in relation to multiculturalism, highlighting their differences-especially the idea of fostering environments that support coexistence and interaction among cultures. The chapter emphasizes the role of intercultural education in shaping students' identities and stresses the importance of dialogue between teachers and students in school settings. Chapter Two presents key linguistic theories from sociological, cultural, and cognitive perspectives that relate to intercultural education. I discuss differences between structuralist and cognitive linguistics, the linguistic worldview as a framework for interpreting human reality, the theory of linguistic relativism, and cognitive metaphor theory as a tool for categorizing the world. I also explore the concept of a natural semantic metalanguage as a contrast to linguistic relativism. Chapter Three is devoted to the classification of linguistic errors and awkwardness in Polish. This is especially important for the goal of recognizing and correcting errors. Given the international background of students at a British-profile high school, the glottodidactic method of error analysis proved essential. I also examine the concept and variability of language norms, as well as linguistic innovations-new forms in both normative and everyday use. The chapter concludes with the main criteria for language accuracy and a typology of errors, focusing particularly on inflectional, syntactic, and lexical awkwardness. Chapter Four outlines the methodological framework of the research, including its subject, aims, and questions. I describe the research material, explain the selection criteria, detail the methods used, and address the ethical dimensions of the study. Chapter Five describes the research setting-the school where I work and where the study was conducted. I present the Polish language curriculum implemented at Akademeia High School at different educational stages. Chapter Seven translates the findings into practice. The first part of the chapter discusses key teaching activities through which students engage with cultural texts. The second part presents 21 lesson plans designed for 8th-grade primary school students and all high school classes. I developed and implemented these lesson plans in my intercultural Polish language teaching practice.