Dopuszczalność karania więzieniem za wypowiedzi w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Dopuszczalność stosowania kary pozbawienia wolności za wypowiedzi stanowi szczególnie doniosły problem w demokratycznym państwie prawnym, ponieważ stanowi poważną ingerencję w swobodę wypowiedzi. Wolność ta ma znaczenie ustrojowe, gdyż warunkuje debatę publiczną, pluralizm poglądów oraz realne uczestnictwo jednostki w życiu demokratycznym. Jak każda ze swobód demokratycznych, nie ma ona jednak charakteru absolutnego i może podlegać, jednak na zasadach wyjątku. Klasyczny europejski model penalizacji wypowiedzi wyrasta z rozróżnienia zniewagi oraz zniesławienia, z których to rozwinęły się dalej typy kwalifikowane i liczne przestępstwa pokrewne. Model ten uległ częściowej liberalizacji w prawie niektórych państw europejskich. Standardy wynikające z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie świadczą na korzyść tego modelu, lecz stanowić powinny bodziec do jego szerszej liberalizacji. Mają one źródło m.in. w licznych deklaracjach politycznych Rady Europy postulujących ograniczenie penalizacji wypowiedzi przede wszystkim w celu ograniczenia tzw. efektu mrożącego, stanowiącego mechanizm negatywnego wpływu zagrożenia karą na debatę publiczną. System strasburski dopuszcza ograniczanie wolności wypowiedzi, lecz wymaga m.in. aby sankcja była proporcjonalna w rozumieniu konwencyjnym (niezbędna w demokratycznym społeczeństwie) i nie prowadziła do efektu mrożącego, zwłaszcza w odniesieniu do wypowiedzi politycznych i - szerzej - spraw publicznych. Przyjąć można, że poza ochroną wolności wypowiedzi pozostają natomiast wypowiedzi stanowiące podżeganie do przemocy, nienawiści, dyskryminacji jako stanowiące nadużycie wolności słowa. Tym samym, system ten szeroko, choć nie bezwzględnie uzależnia ochronę wypowiedzi od konkretnej funkcji, jaką niesie ta wypowiedź. Jednocześnie w pewnym obszarach, zwłaszcza w przypadku ochrony bezpieczeństwa publicznego, ETPC dostrzega istnienie szerszego marginesu decyzyjnego państwa. Nawet jednakże we wskazanych obszarach, aby kara mogła się ostać, niezbędna jest proporcjonalność tak samego ograniczenia, jak i orzeczonej kary.

The permissibility of imposing imprisonment for speech is a particularly serious problem in a democratic state ruled by law, as it constitutes a serious interference with freedom of expression. This freedom has systemic significance, as it conditions public debate, pluralism of opinions, and effective individual participation in democratic life. Like all democratic freedoms, however, it is not absolute and may be subject to exceptions, but only on a case-by-case basis.

The classic European model of penalizing speech stems from the distinction between insult and defamation, from which aggravated types and numerous related offenses have developed. This model has been partially liberalized in the laws of some European countries.

The standards stemming from the case law of the European Court of Human Rights do not support this model, but should serve as an incentive for its broader liberalization. These standards stem from, among other things, numerous political declarations of the Council of Europe calling for limiting the criminalization of speech primarily to limit the so-called chilling effect, which negatively impacts the threat of punishment on public debate. The Strasbourg system allows for restrictions on freedom of expression, but requires, among other things, that the sanction be proportionate within the meaning of the Convention (necessary in a democratic society) and not lead to a chilling effect, especially with respect to political speech and, more broadly, public affairs. It can be assumed that statements constituting incitement to violence, hatred, or discrimination are not protected by freedom of expression, as they constitute an abuse of freedom of speech. Thus, this system broadly, though not strictly, ties the protection of expression to the specific function of the statement. At the same time, in certain areas, particularly in the protection of public safety, the ECtHR recognizes the existence of a broader margin of discretion for the state. However, even in these areas, for the sanction to be valid, proportionality of both the restriction itself and the imposed penalty is essential.