Lyrik nach Auschwitz: Paul Celans „Todesfuge”

Niniejsza praca analizuje wiersz Paula Celana Fuga śmierci (Todesfuge) w kontekście pytania, postawionego przez Theodora W. Adorna, o możliwości i granice literatury i sztuki po Auschwitz. Pierwsza część pracy poświęcona jest strukturze utworu oraz jego związkom z muzyczną formą fugi, ze szczególnym uwzględnieniem powtórzenia, wariacji, techniki Engführung, polifonii oraz organizacji rytmicznej i brzmieniowej. Następnie przedstawiony zostaje biograficzny i historyczny kontekst twórczości Celana, obejmujący jego pochodzenie, doświadczenie prześladowań i pracy przymusowej, utratę rodziców oraz relację między językiem, milczeniem i pamięcią. Ostatnia część pracy analizuje najważniejsze obrazy i motywy wiersza, między innymi „czarne mleko poranku”, „grób w powietrzu”, postacie Małgorzaty i Sulamit oraz figurę „człowieka w domu”. Analiza pokazuje, że „Todesfuge umożliwia poetyckie mówienie o Zagładzie poprzez kondensację, powtórzenie, paradoks i wielogłosowość, a jednocześnie ukazuje granice pełnego językowego przedstawienia doświadczenia historycznego.

This thesis analyzes Paul Celan’s poem “Todesfuge (Death Fugue) in the context of the question raised by Theodor W. Adorno concerning the possibilities and limitations of literature and art after Auschwitz. The first part of the thesis focuses on the structure of the poem and its relationship to the musical form of the fugue, with particular attention to repetition, variation, the so-called Engführung, polyphony, and its rhythmic and sonic organization. The second part presents the biographical and historical context of Celan’s work, including his background, his experience of persecution and forced labor, the loss of his parents, and the relationship between language, silence, and memory. The final part analyzes the poem’s central images and motifs, including the “Black Milk of Morning” (Schwarze Milch der Frühe), the “Grave in the Air” (Grab in den Lüften), Margarete and Shulamith, and the figure of the “Man in the House” (Mann im Haus). The analysis demonstrates that “Todesfuge makes poetic speech about the Shoah possible through condensation, repetition, paradox, and polyphony, while at the same time revealing the limits of a complete linguistic representation of historical experience.

Die vorliegende Arbeit analysiert Paul Celans Gedicht „Todesfuge im Kontext der von Theodor W. Adorno aufgeworfenen Frage nach den Möglichkeiten und Grenzen von Literatur und Kunst nach Auschwitz. Der erste Teil der Arbeit ist der Struktur des Gedichts und seinen Beziehungen zur musikalischen Form der Fuge gewidmet, wobei insbesondere Wiederholung, Variation, die sogenannte Engführung, Polyphonie sowie die rhythmische und klangliche Gestaltung berücksichtigt werden. Anschließend wird der biographische und historische Kontext von Celans Werk dargestellt. Dabei werden seine Herkunft, die Erfahrung von Verfolgung und Zwangsarbeit, der Verlust seiner Eltern sowie das Verhältnis von Sprache, Schweigen und Erinnerung behandelt. Der letzte Teil analysiert zentrale Bilder und Motive des Gedichts, darunter die „Schwarze Milch der Frühe“, das „Grab in den Lüften“, Margarete und Sulamith sowie die Figur des „Mannes im Haus“. Die Analyse zeigt, dass die „Todesfuge durch Verdichtung, Wiederholung, Paradoxie und Mehrstimmigkeit ein poetisches Sprechen über die Shoah ermöglicht und zugleich die Grenzen einer vollständigen sprachlichen Darstellung historischer Erfahrung sichtbar macht.