Uwarunkowania przebiegu granic jednostek współczesnego podziału administracyjnego Polski

W czasach przemian ustrojowych lat 90-tych w Polsce, dwustopniowy podział administracyjny na 49 województw (wprowadzony w 1975 roku) stał się nieadekwatny do nowej sytuacji politycznej, społecznej i gospodarczej. Podział terytorialny odbudowanego państwa kapitalistycznego musiał być inny, dostosowany m.in. do standardów i założeń Unii Europejskiej, ale przede wszystkim praktyczny. Celem pracy było zbadanie uwarunkowań przebiegu aktualnych granic administracyjnych I stopnia w Polsce, sprawdzając jakie czynniki zaważyły na wykreowaniu granic międzywojewódzkich na skutek reformy podziału administracyjnego wprowadzonego w 1999 roku oraz weryfikując ich znaczenie dla utrwalenia tego podziału w chwili obecnej. Dokonano tego badając korelacje zasięgów współczesnych jednostek administracyjnych i zasięgów współczesnych regionów gospodarczych Polski oraz zbieżność przebiegu obecnych granic wojewódzkich i historycznych. Sformułowane w pracy pytania badawcze dotyczyły oceny: jaka część współczesnych granic administracyjnych I stopnia przebiega przez strefy o różnych poziomach potencjału społeczno-ekonomicznego gmin oraz jakie jest zróżnicowanie trwałości historycznej współczesnych granic administracyjnych I stopnia. Postawione hipotezy zakładały powiązanie przebiegu granic administracyjnych I stopnia z poziomem potencjału gospodarczego podstawowych jednostek podziału administracyjnego (gmin) oraz korelację przestrzenną z przebiegiem granic administracyjnych historycznych jednostek podziału administracyjnego. Do zbadania regionów gospodarczych posłużyła wielowymiarowa analiza porównawcza (WAP), trzech kategorii czynników – ekonomicznych, demograficznych i komunikacyjnych - reprezentowanych przez osiem wybranych cech, decydujących o potencjale rozwoju ośrodków lokalnych (gmin). Oszacowane wartości otrzymanych ośmiu wskaźników zestawiono ze sobą wykorzystując metody rangowania i analizę skupień metodą k-średnich, uzyskując dwa alternatywne obrazy zróżnicowania przestrzennego potencjału społeczno-gospodarczego gmin w Polsce, dzieląc je na kategorie - podstawowe jednostki przestrzenne: węzłowe, przejściowe i peryferyjne. Tak opracowane wyniki drogą klasyfikacji rangowej i analizy skupień zestawiono ze sobą w celu zbadania korelacji pomiędzy dwoma metodami obliczeń. Wizualizacja porównawcza ukazała duże podobieństwo uzyskanych wyników za pomocą obu metod ujawniając m.in. lokalizację największych aglomeracji i zasięg przestrzenny ich oddziaływania – peryferie gospodarcze. Granice wojewódzkie przechodzące przez peryferia gospodarcze zidentyfikowano jako granice gospodarcze. Badanie granic historycznych polegało na zestawieniu współczesnych granic jednostek administracyjnych I stopnia z odpowiednimi granicami historycznymi przebiegającymi przez tereny dzisiejszej Polski w ciągu 400 ostatnich lat (1625-2017), z wyjątkiem okresów, kiedy przynależność badanych historycznych regionów administracyjnych była niepewna lub tymczasowa. Pozwoliło to określić wiek granic obecnych województw, na podstawie zgodności z przebiegającymi przez te tereny granic z różnych okresów historii. Analiza kartograficzna danych przestrzennych przebiegu granic pozwoliła na oszacowanie udziału najtrwalszych granic historyczno-gospodarczych w zbiorze wszystkich granic wojewódzkich. Przeprowadzone w pracy badania wykazały, że granice zasadniczych jednostek terytorialnych Polski są mocno powiązane zarówno z zasięgiem oddziaływania ośrodków gospodarczych oraz z przebiegiem granic historycznych. Dodatkowo podjęto próbę delimitacji zasięgów i oceny stopnia wpływu głównych ośrodków gospodarczych Polski pełniących równocześnie funkcje administracyjne. Otrzymane wyniki, ujawniające obszary węzłowe i peryferyjne w skali kraju, mogą stanowić punkt wyjścia do dalszych badań. Uwidoczniono również historyczny zasięg wpływów dawnych ośrodków miejskich, które niegdyś pełniły znaczące funkcje administracyjne.

During the system change in Poland in the 1990s, the two-stage administrative division into 49 voivodeships, introduced in 1975, became inadequate to a new political, social and economic situation. The territorial division of a rebuilt capitalist state had to be different, adapted – among others - to the standards and assumptions of the European Union, but first of all it had to be practical. The aim of the dissertation was to examine the determinants of current 1st stage administrative borders while checking what factors influenced the creation of inter-voivodeship borders in the process of administrative division reform introduced in 1999 and verifying their significance for consolidating the division at present. It was obtained by examining the range correlations of contemporary administrative units and economic regions in Poland and the convergence of the courses of present voivodeship and historical borders. The research questions put forward in the dissertation referred to the estimation of what part of contemporary 1st stage administrative borders runs through different social and economic potential zones within communities (gminy) and what the differentiation of historical permanence of contemporary 1st stage administrative borders is. Suggested hypotheses assumed the connection between the course of contemporary 1st stage administrative borders and the level of economic potential of basic administrative division units (gminy) as well as spatial correlation with the course of administrative borders of historical units of administrative division. The economic regions were examined with the use of MCA (multidimensional comparative analysis) in the three categories of factors – economic, demographic and transport ones – represented by eight selected features which are decisive for the development potential of local centers (gminy). Estimated values of eight obtained indicators were compared using the ranging methods and cluster analysis by k-means method. Two alternative pictures of spatial diversification of social-economic potential in Polish communities were obtained, dividing them into categories – basic spatial units: key, transient and peripheral ones. Results analysed in this way (ranging classification and cluster analysis) were compared in order to examine the correlation between the two calculation methods. Comparative visualization showed high similarity of results obtained by both methods, presenting, among others, the location of the biggest agglomerations and spatial range of their influence – economic peripheries. Voivodeship borders running through economic peripheries were identified as economic borders. The examination of historical borders was based on comparing contemporary borders of 1st stage administrative units with appropriate historical borders running through the area of present Poland in the last 400 years (1625 – 2017), with the exception of periods when the affiliation of the researched historical administrative regions was not certain or temporary. This allowed to define the age of present voivodeship borders on the basis of the accordance of borders running through the areas in different historical times. Cartographical analysis of spatial data concerning borders’ courses allowed to estimate the share of the longest lasting historical-economic borders in the set of all voivodeship borders. Research conducted within the dissertation showed that the borders of basic Polish territorial units are strongly connected both to the range of economic centers’ influence and to the course of historical borders. Additionally, an attempt was made to de-limit the ranges and evaluation of the influence strength of main Polish economic centers that also perform administrative functions. Obtained results, showing the key and peripheral areas within the country, may serve as a starting point for further research.