Sceniczność jako kategoria dramatologiczna w analizie wybranych dzieł Juliusza Słowackiego

W rozprawie doktorskiej rozważania dotyczące wybranych dzieł Juliusza Słowackiego prowadzone są z wykorzystaniem kategorii sceniczności, którą autorka pracy definiuje jako zespół zabiegów i konwencji literackich oraz ich tekstowych eksponentów, tworzących warstwową kompozycję utworu dramatycznego poprzez organizację różnych sposobów prezentacji, mogących wchodzić ze sobą w relacje zarówno komplementarne, jak i opozycyjne. Wykorzystana w dysertacji perspektywa sceniczna odwołuje się do wykonawczego projektu dramatu zakodowanego w tekście. Taka strategia otwiera możliwość opisu wielopłaszczyznowej struktury tekstu, a przy tym umożliwia odtworzenie architektoniczno-przestrzennej konstrukcji dzieła. Godzi w ten sposób literacką i teatralną koncepcję lektury dramatu, nie umniejszając jednocześnie żadnej z nich.Swoje rozważania autorka rozpoczyna od przeglądu stanu badań nad dramatem w trzech kluczowych dla jej koncepcji obszarach: metateatralności, didaskaliów (właściwych i wewnętrznych) oraz opozycji mimesis – diegesis. Z badań tych wyprowadza pytanie o warstwową kompozycję utworu i typy wypowiedzi ją konstytuujących. Oparciem dla zaprezentowanej w dysertacji koncepcji teoretycznej jest podział struktury dramatycznej z wykorzystaniem Genettowskiej koncepcji fokalizacji oraz związanych z nią kategorii perspektywy i punktu widzenia. Na tej podstawie badaczka tworzy własny zestaw narzędzi, które pozwalają na opis kompozycji dramatu. Za podstawową jednostkę uznaje kadr sceniczny, definiowany jako zespół wszystkich możliwych (zapisanych w tekście) technik prezentacji danego zdarzenia. Trzy składające się na niego warstwy określa mianem: warstwy zdarzeń, ramy scenicznej (wypowiedzi odwołujące się do stricte materialnego osadzenia epizodu) oraz przesłony (sposoby wewnętrznej interpretacji akcji). Całość, złożona z określonej liczy kadrów i łączących je związków syntagmatycznych i paradygmatycznych, uznawana jest w rozprawie za projekt sceniczny.Wybór dramatów Juliusza Słowackiego na przedmiot analizy podyktowany jest przekonaniem, że dzieła te w swojej płaszczyźnie tekstowej celowo eksponują zabiegi kompozycyjne typowe dla dramatu i zwykle ukrywane w strukturze dzieła. Rekonstrukcje konkretnych utworów zostały przez autorkę pogrupowane w trzy główne działy, odpowiadające ewolucji formy dramatycznej, wykorzystywanej przez autora "Króla-Ducha". Transformację tę metaforycznie oddają tytuły poszczególnych części rozprawy: Patrzeć – widzieć – rozumieć.Pierwszy dział, skupiony wokół analiz "Kordiana", "Horsztyńskiego" oraz "Balladyny", skoncentrowany jest na odtworzeniu relacji między pierwszą i drugą warstwą kompozycji dramatu – tej związanej z bezpośrednim „dzianiem się” wydarzeń oraz tej organizującej wokół niego ramę sceniczną. Drugi dział tworzą analizy poświęcone "Mazepie" oraz "Fantazemu", które skupione są na trzeciej warstwie scenicznej, odsyłającej, zdaniem autorki, do swoiście rozumianej płaszczyzny wewnętrznej interpretacji. Badania zaprezentowane w tej części wskazują na niezwykle skomplikowaną, ale zarazem konsekwentną zasadę budowania dzieła dramatycznego. Trzeci dział rozprawy w całości został poświęcony dramaturgii mistycznej Juliusza Słowackiego ("Ksiądz Marek", "Sen srebrny Salomei", "Samuel Zborowski"). Centralnym punktem dwóch tworzących ją rozdziałów autorka czyni analizę sposobu istnienia w tekście monologów teichoskopicznych. Refleksje badawcze dotyczą przede wszystkim trybu ich prezentacji, sposobu wpisania w strukturę tekstu, a w konsekwencji relacji między bohaterem-narratorem a pozostałymi postaciami. Rozprawę doktorską wieńczą wnioski dotyczące możliwości wykorzystania kategorii sceniczności jako narzędzia w opisie utworów dramatycznych innych autorów. Wskazane zostają również potencjalne pola badawcze, dla których szczególnie przydatna może okazać się zaproponowana perspektywa.

The doctoral thesis provides an analysis of selected plays of Juliusz Słowacki, by using the category of scene setting, which is defined by the author of the thesis as a range of literary operations and conventions and their textual exponents, that create a multi-layer composition of a drama by setting different methods of presentation; those can both complement and oppose one another. The scenic perspective, used in the thesis, refers thus to the executive design of a drama, encoded in a literary text. The author proves that it not only facilitates describing the multi-layer structure of a text, but it also makes it possible to reconstruct the architectural and spatial construction of drama.The author begins her deliberations by reviewing the current state of research on drama in three fields, which are crucial for her concept: metatheatricality, didascalia (actual and internal) and the mimesis – diegesis opposition. These analyses allow her to pose the key question for drama about its multi-layer composition and the types of discourse which form the text of the drama. The theoretical concept presented in the thesis is based on the division of the drama structure which refers to Genette's concept of focalization and point of view.The author of the thesis treats scene setting as a tool which makes it possible to inscribe an executive disposition, specific for this genre, into the text of a drama. Based on that, a toolbox is created, which allows the author to describe the composition of a drama. A scenic frame – defined as a set of all possible (i.e. inscribed in the text) techniques of presentation of a given event – is thought to be a basic composition unit. Layers that form it are called a „scenic framework” (lines referring solely to the material set-up of an episode) and an „aperture” (methods of interpreting the action). A drama as a whole consisting of a given number of frames is said to form a scenic design.The author has chosen to analyse Juliusz Słowacki's dramas as, in her opinion, the scenic design of "Balladyna" and "Samuel Zborowski" proves to be unique when compared with similar solutions applied by William Shakespeare, Calderon or Ludwig Tieck; since it is autotelic in a specific way, it requires a detailed description. Słowacki seems to uncover, in his works, composition operations which are hidden in the structure of the text. Analytical deliberations devoted to particular works have been divided into three main sections, which correspond to the evolution of the drama form used by the author of "King-Spirit". The transformation is metaphorically reflected by the subtitles of particular parts of the thesis: Look – see – understand.The first section, revolving around the analysis of "Kordian" "Horsztyński" and "Balladyna", is focused on reconstructing the relationship between the first and the second layer of drama composition, i.e. the one related to an immediate action and the one setting the scenic framework around it. The second study section is devoted to the analyses of "Mazepa" and "Fantazy", which focus on the third scenic layer, referring, in the author's opinion, to a unique ground for interpretation. The studies presented in this part of the thesis indicate an extremely complex, but consistent principle of the drama work construction. The third chapter is fully devoted to Juliusz Słowacki's mystic dramaturgy ("Father Marek", "The Silver Dream of Salomea", "Samuel Zborowski"). The analysis of the way in which teichoscopic monologues of chosen characters appear in the text has been turned into the focal point by the author. The doctoral thesis “The Category of Scene Setting in the Analysis of Selected Plays of Juliusz Słowacki” is crowned with deliberations on a possibility to use the category of scene setting as a tool of describing dramas of other authors. In addition, potential study fields are identified, for which the proposed perspective may prove to be useful.