Etnografia związków niemonogamicznych. Strategie i praktyki kobiet w Polsce

Niemonogamiczne, nieformalne i pozamałżeńskie formy związków intymnych są stosunkowo nowym obszarem badań w naukach społecznych. Antropologia od dawna rozpoznawała zinstytucjonalizowane formy związków, takie jak poligamia – ujmowana przez XIX-wiecznych ewolucjonistów jako charakterystyczna dla „prymitywnych” etapów rozwoju kulturowego, jednak współczesna konsensualna niemonogamia stanowi nowy i rozwijający się temat badań. Obejmuje ona różnorodne formy relacji, w których wszyscy partnerzy świadomie i dobrowolnie wyrażają zgodę na dodatkowe więzi romantyczne lub seksualne. Dotychczasowe badania koncentrują się głównie w ramach dwóch dziedzin — psychologii i socjologii. Natomiast opracowań antropologicznych, opartych na wielostanowiskowych, pogłębionych badaniach etnograficznych, jest bardzo niewiele. Niniejsza rozprawa wypełnia tę lukę i – zgodnie z moją najlepszą wiedzą – stanowi pierwszą antropologiczną analizę współczesnej konsensualnej niemonogamii z perspektywy kobiet w Polsce oraz w Europie Środkowo- Wschodniej opartą na wielostanowiskowych badaniach etnograficznych. Celem rozprawy, jest analiza zjawiska konsensualnej niemonogamii z perspektywy kobiet we współczesnej Polsce. Składa się z trzynastu rozdziałów (wraz ze wstępem, podsumowaniem, spisem przeprowadzonych wywiadów i bibliografią). Praca analizuje doświadczenia, strategie i codzienne praktyki życia w niemonogamicznych relacjach intymnych. Jest oparta na badaniach etnograficznych prowadzonych przeze mnie w latach 2019–2025 wśród kobiet (w wieku 27–63 lat) oraz ekspertek i ekspertów (psychologów, psychoterapeutów, seksuologów i coachów) w Polsce. Wielostanowiskowa etnografia (Marcus, 1995) pozwoliła uchwycić indywidualny wymiar zjawiska i osadzić narracje rozmówczyń w szerszym kontekście społecznokulturowym. Wyniki moich badań pokazują, że praktyki codziennego życia intymnego i rodzinnego pozostają często w wyraźnej sprzeczności z obowiązującym dyskursem normatywnym, co świadczy o tym, że rzeczywistość społeczna jest znacznie bardziej zróżnicowana i złożona niż sugerują to dominujące narracje o związkach intymnych i rodzinie. W centrum moich zainteresowań stoją strategie i praktyki kobiet wobec braku wiedzy i wzorców relacyjno-pokoleniowych życia w związkach niemonogamicznych w Polsce. Jak kobiety żyjące w niemonogamii radzą sobie z koncepcją rodziny ugruntowaną w dyskursie i prawie polskim? Jak zarządzają własną widocznością społeczną, ale też kwestiami takimi jak czas czy praca emocjonalna w relacjach? W jaki sposób dyskurs indywidualizmu i kultura terapii wpływają na ich sposób myślenia o relacyjności i seksualności? Jak sytuuje się ich sprawczość jako mniejszości, często uwikłanej w intersekcjonalne mechanizmy nierówności? Podejście antropologiczne ma szansę wzbogacić dotychczasową wiedzę na badany temat poprzez analizę codziennych praktyk i poszerzenie rozumienia pojęć takich jak partnerstwo, rodzina, miłość, zazdrość i zdrada. Wyniki badań interpretuję w kontekście wartości neoliberalnych oraz powszechnej kultury terapii które, podtrzymywane przez dyskurs indywidualizmu, wpływają na sposób, w jaki badane kobiety rozumieją, kształtują i przeżywają swoje relacje. Ponadto, rozprawa umieszcza konsensualną niemonogamię, w tym poliamorię i otwarte związki, w kontekście politycznym i kulturowym współczesnej Polski – kraju Europy Środkowo-Wschodniej powszechnie postrzeganego jako konserwatywny w kwestiach tj. związki partnerskie, prawa kobiet czy polityka rodzinna.

Non-monogamous, informal and non-marital forms of intimate relationships are a relatively recent topic in the social sciences. While anthropology has long recognized institutionalized forms such as polygamy – framed by 19th-century evolutionists as characteristic of ‘primitive’ stages of cultural development – contemporary consensual non-monogamy (CNM) represents a new and emerging field of inquiry. Existing scholarship has largely been developed within psychology and sociology, with only limited anthropological studies based on in-depth ethnography. CNM encompasses various relationship forms in which all partners knowingly and voluntarily consent to additional romantic or/and sexual bonds. This dissertation fills this gap and, to the best of my knowledge, constitutes the first anthropological analysis of contemporary CNM from a women’s perspective in Poland and Central and Eastern Europe, grounded in multi-sited ethnographic research. The purpose of the dissertation, consisting of thirteen chapters (together with introduction, summary, record of the conducted interviews and the bibliography), is to analyze the phenomenon of consensual non-monogamy from women perspective in contemporary Poland. It provides an analysis of the experiences, strategies, and everyday practices of living in non-monogamous intimate relationships. It is based on ethnographic research conducted from 2019 to 2025 among polish women (aged 27–63) as well as experts, including psychologists, psychotherapists, sexologists, and coaches. I chose multi-sited ethnography (Marcus, 1995), which allows me to explore the uniqueness of the individual dimension of the phenomenon and root the narratives of research partners in the social and cultural contexts and discourses that shape them. The findings of my research indicate that everyday intimate and family practices often stand in marked contrast to the prevailing normative discourse, suggesting that social reality is far more diverse and complex than dominant narratives about intimate relationships and family imply. My research focuses on the strategies and practices of women navigating the lack of relational and intergenerational models for non-monogamous life in Poland. How do women in non-monogamous relationships cope with the entrenched concepts of family embedded in Polish discourse and law? How do they manage their social visibility, as well as issues such as time and emotional labor in their relationships? In what ways do discourses of individualism and the culture of therapy shape their understanding of relationality and sexuality? How is their agency situated as a minority of non-monogamous individuals, often entangled in intersectional mechanisms of inequality? An anthropological approach, centered on individual experience within its cultural context, enriches existing knowledge by examining everyday practices and expanding the understanding of concepts such as partnership, family, love, jealousy, and infidelity. I frame my findings within the context of neoliberal values and the pervasive culture of therapy, both of which are reinforced by individualistic discourse and shape how my research participants understand and navigate their relationships. In addition, this dissertation situates consensual non-monogamy, including polyamory and open relationships, within the political and cultural context of contemporary Poland—an Eastern European country widely perceived as highly conservative regarding partnerships, women’s rights, and family policy.