Preferencje podatkowe na przykładzie wybranych ulg podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ich wpływ na zachowania podatników

Celem niniejszej pracy dyplomowej jest analiza oraz ocena wybranych preferencji podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych z uwzględnieniem ich wpływu na realizację pozafiskalnych funkcji opodatkowania oraz zachowania i decyzje podatników. Skupiono się na trzech instrumentach podatkowych: uldze prorodzinnej, uldze rehabilitacyjnej i tzw. uldze na powrót.

W ramach przyjętej metodologii wykorzystano analizę obowiązujących aktów normatywnych, orzecznictwo sądów administracyjnych, interpretacje indywidualne organów podatkowych oraz dorobek doktryny prawa podatkowego i raporty badawcze.

Praca składa się z trzech rozdziałów. W rozdziale pierwszym zdefiniowano pojęcie ulg i zwolnień podatkowych, przedstawiono ich klasyfikację z uwzględnieniem realizowanych przez nie funkcji oraz omówiono zasadę sprawiedliwości podatkowej w kontekście stosowania preferencji podatkowych. W rozdziale drugim scharakteryzowano wybrane preferencje ze szczególnym uwzględnieniem ich konstrukcji oraz celów wprowadzonych rozwiązań. W rozdziale trzecim przedstawiono analizę stosowania omawianych ulg i zwolnienia w latach 2022 - 2024, ocenę ich wpływu na zachowania i decyzje podatników oraz postulaty de lege ferenda.

Przeprowadzone badania dowodzą, że analizowane preferencje nie wywierają istotnego wpływu na kluczowe decyzje i zachowania podatników. Omawiane ulgi i zwolnienie sprowadzają się głównie do funkcji kompensacyjnej oraz bezpośredniego transferu finansowego. Pomimo że preferencje te stanowią ujemną funkcję fiskalną, powodując zmniejszone wpływy budżetowe, ich zasadność wynika z urzeczywistnienia sprawiedliwości społecznej. Ostateczne wnioski wskazują na konieczność uproszczenia obowiązujących procedur oraz osiągnięcia racjonalnego kompromisu pomiędzy fiskalnymi interesami państwa a realizacją funkcji społecznej.

The purpose of this thesis is to analyze and evaluate selected tax preferences in personal income tax, considering their impact on the implementation of the non-fiscal functions of taxation as well as taxpayer behavior and decision-making. The study focuses on three tax instruments: the child tax relief, the rehabilitation relief, and the so-called relief for return (return tax relief).

Within the adopted methodology, an analysis of applicable legal acts, administrative court rulings, individual tax rulings issued by tax authorities, tax law doctrine, and research reports was employed.

The thesis consists of three chapters. The first chapter defines the concept of tax reliefs and exemptions, outlines their classification with regard to the functions they serve, and discusses the principle of tax equity in the context of applying tax preferences. The second chapter characterizes the selected preferences, focusing particularly on their legal design and the objectives behind the introduced solutions. The third chapter presents an analysis of the application of the discussed reliefs and exemptions in the years 2022–2024, an assessment of their impact on taxpayer behavior and decisions, and de lege ferenda postulates.

The conducted research demonstrates that the analyzed preferences do not exert a significant influence on key taxpayer decisions and behavior. The reliefs and exemption under consideration serve primarily a compensatory function and act as direct financial transfers. Although these preferences represent a negative fiscal function by reducing budgetary revenues, their justification stems from the realization of social justice. The final conclusions indicate the need to simplify existing procedures and achieve a rational compromise between the state's fiscal interests and the fulfillment of its social functions.