Cinéma chaâbi - nowe spojrzenie na kino algierskie lat 70. i 80.

Głównym celem niniejszej pracy jest wprowadzenie do dyskursu filmoznawczego nowego pojęcia – cinéma chaâbi. Określa ono nurt obecny w kinematografii algierskiej od 1976 do 1988 roku, który do tej pory nie doczekał się formalnej analizy i definicji. Aby umieścić nowy termin w szerszym kontekście, prześledzona zostaje historia sztuki filmowej w Algierii. Kino tego kraju narodziło się jeszcze w trakcie wojny o niepodległość, kiedy w ramach partyzanckich struktur FLN powstały pierwsze kolektywy dokumentalistów. Po zakończeniu konfliktu zbrojnego, bazując na tych strukturach oraz na pozostałościach instytucji francuskich, rozpoczęto proces tworzenia państwowego sektora filmowego. Pierwsze produkcje niepodległej Algierii należały do nurtu cinéma moudjahid, kina wojennego skupionego na upamiętnianiu walki o wolność kraju. Były to filmy stawiające na wartką akcję i monumentalizm. Najważniejsze dzieło tego typu to Kronika lat pożogi M. Lakhdara-Haminy. Na początku lat 70., wraz z ogłoszeniem przez władze rewolucji rolnej, powstawać zaczęły w Algierii zaangażowane propagandowo filmy mówiące o współczesnych problemach na prowincji – bezrolności, kolektywizacji i spółdzielczości. Nurt ten nazwany został cinéma djedid – Nowym Kinem. Należeli do niego młodzi twórcy zmęczeni monotonią kina wojennego. Przełom w algierskiej kinematografii przyniosła premiera Omara Gatlato M. Allouache’a w 1976 roku. Film ten zapoczątkował serię produkcji cechujących się wrażliwością społeczną, kontestacyjnym zacięciem i awangardą formalną. Niniejsza praca proponuje nazwanie tego do tej pory bezimiennego nurtu cinéma chaâbi – kinem ludowym. Filmy chaâbi wprowadziły na ekrany algierskich kin zupełnie nową tematykę. Po raz pierwszy w centrum uwagi postawiono status kobiet w społeczeństwie oraz walkę z patriarchatem. Filmowcy zaczęli także krytycznie analizować w swoich dziełach historię kraju oraz przypominać rolę graną w niej przez skazane na zapomnienie ugrupowania i postacie. Cinéma chaâbi poruszało również problemy wynikające ze zmian zachodzących w algierskim społeczeństwie – przeludnienie, rozwarstwienie klasowe i powszechne wśród młodych ludzi poczucie zagubienia. Kres fenomenowi chaâbi położył wybuch kryzysu politycznego końca lat 80., który doprowadził ostatecznie do krwawej wojny domowej. Po zakończeniu analizy chronologicznej podjęta została próba stworzenia zwięzłej definicji nurtu chaâbi, uwzględniającej aspekty społeczne, tematyczne i formalne. Następnie pogłębionej analizie poddano czynniki, które doprowadziły do powstania tego nurtu. Zmiany w orientacji politycznej władz państwa wywoływały reakcję środowisk artystycznych. Gwałtowne przemiany społeczne oraz dojście do głosu młodego pokolenia wpływały na wybór podejmowanej w kinie tematyki. Spuścizna Nowego Kina wykorzystywana zaczęła być w odważniejszy i ambitniejszy sposób. Do rewolucji w algierskim sektorze filmowym przyczyniły się także panujące wewnątrz niego napięcia personalne, wynikające z niesprawiedliwego gospodarowania funduszami.

The main objective of this paper is the introduction of a new term into film studies – cinéma chaâbi. It aims to describe a current present in Algerian cinematography between 1976 and 1988, which as of yet has not been formally analysed and defined. In order to place the new term in its wider context, the history of Algerian film is retraced. The cinema of Algeria was born during the war of independence, when the first collectives of documentary filmmakers formed within FLN guerilla units. Once the conflict had ended, a national film sector started to be formed on the basis of those structures and the remains of French instutions. The first Algerian productions belonged to cinéma moudjahid, a current of war cinema focused on commemorating the struggle for independence. These films were characterised by brisk pace and monumentalism. M. Lakhdar-Hamina’s Chronicle of the years of fire constitutes the most influential example of this style. With the advent of the ‘70s and the agricultural revolution, new, propaganda-heavy Algerian films started to describe modern rural issues – landlessness, collectivisation and cooperativism. This current was named cinéma djedid – New Cinema. Its followers were young filmmakers exasperated with the monotony of war pictures. M. Allouache’s Omar Gatlato began a revolution within Algerian cinema. The film initiated a wave of productions characterised by social sensitivity, a spirit of contestation and an avant-garde formal approach. This paper suggests the term cinéma chaâbi – popular cinema – to describe this as of yet unnamed current. Chaâbi films introduced a range of new topics onto Algerian screens. For the first time the spotlight was turned on the status of women and the struggle against the patriarchy. Filmmakers began to critically analyse their country’s history and re-evaluate the role played in it by groups and individuals forced into oblivion by the system. Cinéma chaâbi tackled issues arising from changes occuring within Algerian society – overpopulation, class disparities and a feeling of confusion widespread among young people. The outbreak of a political crisis in the late ‘80s, which eventually led to a bloody civil war, put an end to the chaâbi phenomenon. Following the chronological analysis, an effort was made to create a compact definition of cinéma chaâbi that would include social, thematic and formal aspects. Subsequently, an in-depth analysis of factors that led to the creation of this current was undertaken. Changes in the political orientation of Algeria’s ruling class were met with a strong reaction from artistic circles. Rapid social transformations and a new generation finding its voice influenced the choice of topics tackled by the country’s filmmakers. The heritage of New Cinema began to be employed in a bolder and more ambitious way. Finally, the revolution within Algerian cinema was also caused by personal conflicts within the national film sector, born out of an unjust distribution of funds.