Ornamentyka celtycka i jej adaptacja we wczesnośredniowiecznych manuskryptach wyspiarskich Księgi z Durrow i Kells oraz Ewangeliarza z Lindisfarne

Tematem pracy jest adaptacja ornamentyki celtyckiej w wyspiarskich manuskryptach wczesnośredniowiecznych. W analizie szczególnie zostały uwzględnione strony incipitowe Ewangelii św. Mateusza w Księgach z Durrow, Kells oraz Ewangeliarzu Lindisfarne. Ornamenty w tych dziełach stanowią system dekoracyjny oparty głównie na motywach plecionkowych, spiralnych i zoomorficznych, które ukształtowały się w kulturach przedchrześcijańskich. Można zaobserwować ciągłość stylistyczną kulminującą w sztuce wyspiarskiej VIII wieku. Celem rozważań jest określenie trzech głównych aspektów określonych we wstępie pracy. Pierwszy aspekt dotyczy ciągłości formalnej i znaczeniowej ornamentu poprzez pokazanie jego historycznych początków. Drugi obejmuje mechanizm adaptacji pogańskich motywów w sztuce chrześcijańskiej oraz nadanie im nowego kontekstu symbolicznego. Trzeci wskazuje istotę relacji między tekstem, obrazem i ornamentem. Zakres badań obejmuje ornamenty powstałe na terenach Europy od epok przedchrześcijańskich po sztukę wyspiarską VIII wieku. Przeprowadzono analizę formalną i ikonologiczną stron incipitowych Ewangelii św. Mateusza, z uwzględnieniem ich kontekstu historycznego i kulturowego. Analiza wykazała, że ornament celtycki w manuskryptach wyspiarskich nie jest jedynie dekoracją, lecz pełni funkcję znaczeniową, stając się nośnikiem symbolicznego kodu teologicznego. Motywy wywodzące się z kultur tradycyjnych zostały przekształcone i podporządkowane symbolice chrystologicznej, przyczyniając się do powstania kanonu coraz bardziej skomplikowanych kompozycji geometrycznych. Strony incipitowe z dominującym monogramem XPI integrują tekst i obraz w spójny przekaz ideowy, będąc wizualnym rozwinięciem treści teologicznej Ewangelii.

The subject of the work is the adaptation of Celtic ornamentation in early medieval insular manuscripts. The analysis patricularly includes the incipit pages of the Gospel of St. Matthew in the Book of Durrow and Kells as well as the Lindisfarne Gospels. The ornaments in these works constitute a decorative system based mainly on interlace, spiral and zoomorphic motifs, which developed in pre-Christian cultures. A stylistic continuity can be observed, culminating in the insular art of the 8th century. The aim of the study is to define three main aspects identified in the introduction. The first aspect concerns the formal and semantic continuity of ornament by showing its historical origins. The second covers the mechanism of adapting pagan motifs in Christian art and assigning them a new symbolic context. The third indicates the essence of the relationhip between text, image and ornament. The scope of the research includes ornaments created in Europe from pre-Christian periods to the insular art of the 8th century. A formal and iconological analysis of the incipit pages of the Gospel of St. Matthew was carried out, taking into account their historical and cultural context. The analysis showed that Celtic ornament in insular manuscripts is not merely decoration, but performs a semantic function, becoming a carrier of a symbolic theological code. Motifs derived from traditional cultures were transformed and subordinated to Chrystological symbolism, contributing to the formation of a canon of increasingly complex geometric compositions. Incipit pages with the dominant XPI monogram, which integrate text and image into a coherent ideological message, show a visual development of the theological content of the Gospel.