Analiza wybranych leksemów-pojęć polityczno-społecznych – na podstawie tekstów współczesnej prasy polskiej

Analiza będąca przedmiotem niniejszej pracy powstała w nawiązaniu do realizowanego od 2002 roku we współpracy międzynarodowej projektu pod nazwą Słownik pojęć politycznych i społecznych krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Założeniem przedsięwzięcia było stworzenie opisu słownictwa politycznego w kontekstach narodowych, co pozwoliło odtworzyć idee polityczne mające wpływ na życie polityczne, społeczne i kulturalne krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Niniejsza praca, w założeniu, nawiązuje do projektu i jest kontynuacją podjętych w ramach przedsięwzięcia analiz słownictwa polityczno-społecznego, będących próbą odtworzenia idei politycznych przesycających dyskurs. Rozprawa ma charakter interdyscyplinarny. Ze względu na fakt, iż jej celem jest analiza wartości pozajęzykowych wynikających z kontekstu wypowiedzi, w odniesieniu do całości dyskursu, łączy w sobie sferę badań lingwistycznych, politologicznych, medioznawczych i socjologicznych. Przedmiotem rozprawy jest opis i analiza 10 leksemów-pojęć polityczno-społecznych: , , , , , , , , , . Leksemy-pojęcia są badane na podstawie użyć kontekstowych pochodzących z sześciu tytułów prasowych: trzy reprezentują prawą stronę sceny politycznej („Gazeta Polska” „Nasza Polska” „Życie”), kolejne trzy - lewą stronę politycznego konfliktu („Trybuna”, „Nie”, „Robotnik Śląski”). Prowadzone na potrzeby pracy badania można usytuować w nurcie pragmalingwistycznym. Wiążą się z konkretnym aktem komunikacyjnym, intencjonalnym użyciem języka przez nadawcę w celu wywołania określonej reakcji u odbiorcy. Opisywane znaczenia można uznać zatem za znaczenia pragmatyczne, realizujące się w konkretnej sytuacji i obejmujące pewne nadwyżki i modyfikacje w stosunku do znaczeń systemowych Informacja wnioskowana z tej wiedzy sytuuje się natomiast na pograniczu pragmatyki (danych wynikających z sytuacji i indywidualnej wiedzy użytkowników języka) i semantyki (przekazu płynącego z kodu). Poza tym opis znaczeń leksemów–pojęć, obejmujący również cechy asocjacyjne czy oceniające, uwzględniający zarówno czynniki językowe, jak i pozajęzykowe, będzie miał charakter kognitywny. Kognitywistyczne ujęcie języka zaciera zaś granicę między tym, co semantyczne, a co pragmatyczne. Znaczenia wybranych leksemów-pojęć polityczno–społecznych zostały zanalizowane w odniesieniu do dyskursu politycznego, czyli „dyskursu elit symbolicznych na tematy polityczne”. Perspektywa dyskursu obejmująca także składniki ekstralingwalne, odnosząca się również do wiedzy o świecie, systemów wartości, pozwoliła skuteczniej zanalizować zróżnicowanie znaczeń leksemów–pojęć ze względu na odmienności ideologiczne. Rozprawa zawiera sześć rozdziałów. Pierwsze cztery stanowią teoretyczną podbudowę analizy znaczeniowej. Wiążą się kolejno: z określeniem przedmiotu badań, charakterystyką dyskursu, opisem cech i wzajemnej relacji dwóch biegunów ideologicznych - prawicy i lewicy, jak również analizą metodologicznych problemów opisu znaczenia. Rozdział piąty, najobszerniejszy, zawiera analizę 10 wskazanych leksemów-pojęć, które są omawiane według następującego schematu: ujęcie leksemu-pojęcia w pracach politologicznych, socjologicznych i filozoficznych; analiza leksykograficzna i aktualizacja znaczeń w tekstach prasowych, analiza rozszerzeń i zmian kontekstowych wyodrębnionych na podstawie użyć. W rozdziale szóstym zostały omówione te same leksemy-pojęcia na podstawie użyć kontekstowych pochodzących z tych samych tytułów prasowych z lat 2011-2013 (z wyjątkiem dwóch, które przestały ukazywać się na rynku). Materiał nowszy został użyty w celach porównawczych, dla zbadania stopnia utrwalenia zaobserwowanych zjawisk. Celem poznawczym rozprawy było zbadanie związku uzyskiwanych przez leksem konkretyzacji z poglądami politycznymi autorów i ideologiczną linią redakcyjną. W następstwie tych działań został ukazany stopień wpływu ideologii nie tylko na środki masowego przekazu, ale przede wszystkim na język. Analiza pozwoliła wykazać, że leksemy-pojęcia w różnym, ale często bardzo wysokim stopniu podlegają ideologicznym manipulacjom. Ideologizacja wiąże się z silnym wartościowaniem. W prasie, która bazuje na ideologicznym przekazie, stosowane leksemy-pojęcia stają się narzędziem perswazji. Jeżeli zatem u władzy są przeciwnicy polityczni to zarówno kształt demokracji, kryteria moralności, jak i idee polityczne stają się przedmiotem krytyki. Przy zastosowaniu implikatur konwersacyjnych leksemy-pojęcia niezawierające cech definicyjnie czy konotacyjnie wartościujących zyskują silne aksjologiczne nacechowanie. Skutkiem takich zabiegów są liczne rozszerzenia znaczeniowe będące właśnie efektem tej aksjologizacji. W konsekwencji, stopień nacechowania, a przede wszystkim jego rodzaj, pozostaje w ścisłym powiązaniu z kontekstem, bieżącą sytuacją polityczną, która w danym momencie podlega takiej lub innej ocenie. Analiza porównawcza użyć kontekstowych z przełomu wieków i z ostatnich kilku lat wykazała jednocześnie, że większość rozszerzeń i zmian znaczeniowych, wraz z całym ładunkiem emocjonalnym, który ze sobą niosły, nie uległo ani zanikowi, ani jakimś znacznym modyfikacjom. Eksplikacje, wydawałoby się jedynie kontekstowe, dekadę później znalazły potwierdzenie w tekstach. W związku z tym, można przyjąć założenie, że niektóre z rozszerzeń czy zmian znaczeniowych będą nadal się utrwalać.