Status Kozaka Zaporoskiego w I Rzeczpospolitej do roku 1638 w świetle ustawodawstwa koronnego

Praca przedstawia oraz analizuje koncepcję statusu prawnego Kozaków Zaporoskich od początku pojawienia się ich w ustawodawstwie I Rzeczpospolitej (a więc od roku 1565 do roku 1638. W Części I zatytułowanej „Historyczne uwarunkowania statusu prawnego Kozaków Zaporoskich w państwie polsko-litewskim” opisano kilka niezbędnych dla zrozumienia tematu pracy zagadnień. Poprzez wskazanie elementów charakterystycznych prawnego ustroju Państwa, skomplikowanych nierzadko kwestii społecznych i przede wszystkim wymienienie porządków prawnych obejmujących postać tytułowego Kozaka nakreślono ogólną sytuację prawną w omawianym okresie. Wyżej wspomniane porządki prawne nie stanowiły spójnego, zrozumiałego systemu, a raczej były mieszanką prawa stanowionego zróżnicowanego pochodzenia oraz prawa zwyczajowego. Były to więc prawa współtworzone i egzekwowane przez sejm i króla, hetmanów, magnaterię i wszelkiego rodzaju posiadaczy ziemskich, oraz w nieznacznej mierze kodeksy. Przy nakreślaniu obrazu sytuacji społecznej skupiono się na charakterze kozaczyzny, jej działalności zbrojnej (chadzkach), nierównościach społecznych, i sporach religijnych będących tłem polityki mocarstw regionalnych. W części tej wspomniano również i pobieżnie omówiono instytucję rejestru kozackiego. W następnych częściach, to znaczy w Części II „Kozacy w Ustawodawstwie na przełomie XVI i XVII wieku”, Części III „Status Kozaczyzny zaporoskiej w ustawodawstwie I RP w latach 1619-1638” oraz Części IV „Od powstania Żmajły do powstania Ostranicy” chronologicznie przytoczono, opisano i umiejscowiono w realiach historycznych kolejne akty prawne, przede wszystkim koronne konstytucje sejmowe dotykające problemu kozaczyzny. Oprócz konstytucji tych, materiałem źródłowym rozważań stały się uniwersały królów Zygmunta Augusta i Stefana Batorego, oraz listy i pamiętniki a także ugody zawierane między wojskami Rzeczpospolitej a przedstawicielami buntów kozackich. Podsumowanie stanowi kompilację wniosku i pogłębioną analizę przytoczonych powyżej częściach aktów prawnych z wyszczególnieniem najistotniejszych zagadnień. Pierwszym jest zjawisko dążenia kozaków do uniezależnienia się w sensie politycznym, a w perspektywie dekady założenie osobnego tworu państwowego (Hetmanatu). Podsumowano problem zbrojnych wypraw kozaków na ziemie Imperium Osmańskiego. Określono podejście elit Rzeczpospolitej do sprawy kozackiej, oraz metody jakimi próbowały one podporządkować sobie tą społeczność. Nakreślono specyfikę konfliktu społecznego i religijnego a także wskazano ich przyczyny. Scharakteryzowano rejestr kozacki, umiejscawiając go w centrum rozważań nad statusem kozaka zaporoskiego. Przedstawiono tym samym historię i charakterystykę przepisów kształtujących status Kozaczyzny, oraz oceniono ich skuteczność. Posłużono się materiałami źródłowymi w postaci aktów prawnych, ugód i listów z epoki, oraz opracowań.

The thesis presents and analyzes the concept of the legal status of the Zaporozhian Cossacks from the beginning of their appearance in the legislation of the First Polish Republic (i.e. from 1565 to 1638). Part I, entitled Historical Conditions of the Legal Status of the Zaporozhian Cossacks in the Polish-Lithuanian Commonwealth, describes several issues essential for understanding the subject of the thesis. By indicating the characteristic elements of the legal system of the state, often complex social issues, and above all, by listing the legal systems encompassing the figure of the titular Cossack, the general legal situation in the period under discussion is outlined. The above-mentioned legal systems did not constitute a coherent, understandable system, but rather a mixture of statutory law of diverse origins and customary law. These were laws co-created and enforced by the Sejm and the king, hetmans, magnates, and all kinds of landowners, and to a small extent by codes. When outlining the social situation, the focus was on the character of the Cossacks, their armed activity (chadzki), social inequalities, and religious disputes. which formed the background to the policies of regional powers. This section also mentions and briefly discusses the institution of the Cossack register. In the following sections, Part II Cossacks in Legislation at the Turn of the 16th and 17th Centuries and Part III The Status of the Zaporozhian Cossacks in the Legislation of the First Polish Republic in the Years 1619-1638, and Part IV From the uprising of Żmajło to the uprising of Ostranica subsequent legal acts, primarily the Crown Sejm constitutions that addressed the Cossack issue, are chronologically cited, described, and historically situated. In addition to these constitutions, the source material for this discussion includes the universals of Kings Sigismund Augustus and Stephen Báthory, as well as letters and memoirs, and agreements concluded between the Polish-Lithuanian Commonwealth forces and representatives of Cossack rebellions. The Summary is a compilation of the conclusions and an in-depth analysis of the above-cited sections of the legal acts, detailing the most important issues. The first is the Cossacks' pursuit of political independence, and within a decade, the establishment of a separate state entity (Hetmanate). The article summarizes the issue of Cossack armed expeditions into the Ottoman Empire. It describes the approach of the Polish-Lithuanian Commonwealth elites to the Cossack cause and the methods they used to subjugate this community. It outlines the specific nature of the social and religious conflict and identifies its causes. The Cossack register is characterized, placing it at the center of considerations regarding the status of the Zaporozhian Cossack. The history and characteristics of the regulations shaping the status of the Cossacks are presented, and their effectiveness is assessed. Source materials include legal acts, agreements, and letters from the period, as well as studies.