Zygmunt Szczęsny Feliński – twórca dziewiętnastowieczny

Zygmunt Szczęsny Feliński jest dziewiętnastowiecznym pisarzem (myślicielem i poetą). W 1863 r., jako arcybiskup warszawski, został zesłany w głąb Rosji, do Jarosławia nad Wołgą. Tam powstała znaczna część jego twórczości. Do naszych czasów zachowała się część wierszy oraz dwa dłuższe poematy: "Prakseda" oraz "Oskar i Wanda".

W utworach Felińskiego zauważalna jest różnorodność nurtów, składających się na kulturę dziewiętnastowieczną. Polscy literaturoznawcy w XX wieku podjęli badania nad kategorią dziewiętnastowieczności, opierając się na przekonaniu, że różnorodne epoki (takie jak romantyzm i pozytywizm) oraz kierunki uznawane za sprzeczne, w rzeczywistości stanowią jedność. Poematy Felińskiego stanowią przykład powiązań pomiędzy odrębnymi nurtami myślowymi i artystycznymi XIX wieku.

Pierwszy rozdział rozprawy jest zgromadzeniem wniosków z badań literaturoznawczych dotyczących dziewiętnastowieczności. Jego efektem jest konkretyzacja definicji tej kategorii. Drugi rozdział stanowi biografię Zygmunta Szczęsnego Felińskiego przedstawioną według trzech głównych idei dziewiętnastowiecznych (zaczerpniętych z definicji Tomasza Sobieraja): historyzmu, indywidualizmu i wolności. Rozdział trzeci przedstawia twórczość Felińskiego w zarysie i jest próbą klasyfikacji gatunkowej jego utworów. W czwartym rozdziale zawiera się interpretacja tekstów pisarza – także według idei dziewiętnastowiecznych, lecz tym razem wyłonionych przez autorkę rozprawy. W obszarze myśli dziewiętnastowiecznej, a szczególnie reprezentującej ją myśli Felińskiego, autorka zauważyła napięcia, które wyraziła poprzez zestawienia idei. Posłużyły one jednocześnie za tytuły podrozdziałów: "Historyzm – codzienność", "Polityka – życie prywatne", "Moralność katolicka – moralność patriotyczna", "Miłość – metafizyka".

Interpretacja twórczości Felińskiego, jak również jej kontekstów, wskazuje, że znaczącą ideą dziewiętnastowieczności jest ofiara. Idea ta porządkowała myślenie człowieka XIX wieku. Nie występuje ona jednak w żadnej z powstałych definicji dziewiętnastowieczności. Duże znaczenie w myśli Felińskiego ma także filozofia chrześcijańska, podobnie jak w myśli innych polskich autorów tworzących w wieku XIX. Niniejsza dysertacja wskazuje aspekty w ich twórczości, w których ujawnia się filozofia chrześcijańska, a szczególnie katolicka, takie jak: Opatrzność, perspektywa świata nadprzyrodzonego, a także miłość Agape. W rozprawie zostały więc wskazane, przez pryzmat tekstów Felińskiego, wybrane obszary istotne dla polskiej myśli dziewiętnastowiecznej.

Zygmunt Szczesny Felinski is a nineteenth century writer (a thinker and a poet). In 1863, as an archbishop of Warsaw, he was arrested and banished to Jaroslaw near the Volga river in Russia, where he wrote many literary works. Nowadays we know only a part of them: the short poems and the two narrative poems: "Prakseda" and "Oskar i Wanda".

In his works we can see a plurality of the literary directions which are the components of nineteenth century culture. The Polish literary scholars in the twentieth century have undertaken the subject of a category called ‘dziewietnastowiecznosc’ (a whole of nineteenth century culture). They were/are sure that the different epochs (like Romanticism and Positivism) and the directions recognized as contrary are coherent in fact. Felinski’s poems are the examples which show the connections between different ways of thinking and creating in the nineteenth century.

The first chapter of the dissertation is the summary of the conclusions about ‘dziewietnastowiecznosc’ as a category in the literary research. This also aims at formulating the definition of the category. The second chapter is the biography of Zygmunt Szczesny Felinski which is presented according to the three main ideas of the nineteenth century (taken from Tomasz Sobieraj’s definition): historicism, individualism and freedom. The third chapter is an adumbration of Felinski’s output with an attempt to categorize his poems to proper literary genres. The fourth chapter is the interpretation of Felinski’s texts – also according to the ideas of the nineteenth century but in this case these ideas were chosen by the authoress of the doctoral dissertation. These are in fact the pairs of ideas (juxtapositions) showing the tensions which occurred in nineteenth century culture – these are also the subjects of the subsections: "History – dailiness", "Politics – private life", "The Catholic morality – the patriotic morality", "Love – metaphysics".

The interpretation of Felinski’s output has shown that the sacrifice is a very important idea of nineteenth century way of thinking. The idea of sacrifice arranged the human awareness of that period. However, it is absent in the definitions of ‘dziewietnastowiecznosc’ known in our age. The Christian philosophy had also a great significance in Felinski’s mind as well as in thought of the other Polish writers who worked in nineteenth century. This dissertation denotes the aspects from their works and their minds in which Christian (especially Catholic) religion philosophy emerges – like the Providence, the eternal life and especially the Agape love.