Pojęcie przedsiębiorstwa na tle art. 435 k.c.

Zasada ryzyka stanowi jedną z najstarszych zasad odpowiedzialności odszkodowawczej, a jej ekspansja nastąpiła w XIX wieku jako odpowiedź na niewystarczającą rolę zasady winy w obliczu rozwoju sił wytwórczych. Odpowiedzialność ta jest oderwana od winy: powstaje bez obowiązku jej udowodnienia, a dowód jej braku nie zwalnia zobowiązanego. Od zasady absolutnej odróżnia zasadę ryzyka możliwość powołania się na okoliczności egzoneracyjne, zaś legalność zachowania dłużnika nie uwolni go od odpowiedzialności. Zasada słuszności pełni rolę pomocniczą, znajdując uzasadnienie w szczególnie silnych motywach etycznych i musi każdorazowo wynikać z prawa pisanego. Artykuł 435 KC stanowi modelowy przykład odpowiedzialności na zasadzie ryzyka, odrywając ją od winy i bezprawności. Podmiotem odpowiedzialnym jest prowadzący przedsiębiorstwo na własny rachunek, przy czym cały ustrój tej jednostki musi być oparty na użyciu sił przyrody – nie wystarczy, aby przedsiębiorstwo jedynie w jakimkolwiek zakresie korzystało z przetworzonych sił przyrody. Poszkodowany obowiązany jest wyłącznie udowodnić poniesioną szkodę oraz adekwatny związek przyczynowy z ruchem przedsiębiorstwa. Artykuł 435 KC przewiduje trzy okoliczności egzoneracyjne: siłę wyższą, wyłączną winę poszkodowanego oraz wyłączną winę osoby trzeciej. Siłę wyższą, niezdefiniowaną ustawowo, doktryna określa jako zjawisko zewnętrzne, nadzwyczajne i przemożne. Za przedsiębiorstwa wprawiane w ruch siłami przyrody bezsprzecznie uznaje się przedsiębiorstwa produkcyjne, komunikacyjne, wydobywcze i energetyczne, jednak kryteria kwalifikacyjne cechuje duża dowolność prowadząca do rozbieżności orzeczniczych. Postuluje się powiązanie odpowiedzialności z „ruchem, a nie funkcjonowaniem całego przedsiębiorstwa, co pozwoliłoby uzyskać bardziej akceptowalne aksjologicznie wyniki wobec powszechnego dziś użycia energii elektrycznej.

The strict liability constitutes one of the oldest principles of tortious liability, and its expansion occurred in the 19th century as a response to the insufficient role of the fault principle in the face of the development of productive forces. This liability is detached from fault: it arises without the obligation to prove fault, and proof of its absence does not release the liable party. The principle of risk is distinguished from absolute liability by the possibility of invoking exonerating circumstances, whereas the legality of the debtor's conduct will not exempt them from liability. The principle of equity plays an auxiliary role, finding justification in particularly strong ethical motives, and must in each case stem from statutory law. Article 435 of the Civil Code (CC) constitutes a model example of strict liability, detaching it from both fault and unlawfulness. The liable entity is the party who on his/her own runs an enterprise, whereby the entire organisational structure of this unit must be based on the use of the forces of nature – it is not sufficient for the enterprise merely to use processed forces of nature to any extent. The injured party is only required to prove the damage sustained and an adequate causal link with the operation (movement) of the enterprise. Article 435 CC provides for three exonerating circumstances: force majeure, the sole fault of the injured party, and the sole fault of a third party. Force majeure, which is not defined by statute, is defined by legal doctrine as an external, extraordinary, and overwhelming phenomenon. Manufacturing, transport, mining, and energy enterprises are indisputably recognised as enterprises set in motion by the forces of nature; however, the qualification criteria are characterised by significant discretion, leading to discrepancies in case law. It is postulated to link liability with the operation (movement) rather than the functioning of the entire enterprise, which would allow for more axiologically acceptable results in view of today's widespread use of electricity.